Muốn đọc trọn một bộ sách dịch nhiều tập mà không vấp, hãy mua cả bộ cùng một nhà xuất bản và cùng một người dịch, kiểm điều đó ở trang thông tin xuất bản cuối sách trước khi trả tiền. Tên nhân vật, thuật ngữ và cả cách chia tập có thể khác nhau giữa hai bản dịch của cùng một bộ, và trộn hai bản là cách nhanh nhất để thấy một nhân vật quen bỗng mang tên lạ.
Bài này giúp bạn đọc trang thông tin xuất bản, hiểu vì sao một bộ có nhiều bản dịch, xử lý khi bộ đang đọc dở bị đổi bản dịch, và nhận ra sách in lậu. Ví dụ quen thuộc là bộ Harry Potter bản tiếng Việt của Nhà xuất bản Trẻ do Lý Lan dịch, với những thuật ngữ đã thành quen như Trường Sinh Linh Giá hay Hẻm Xéo.
Trang thông tin xuất bản: đọc những dòng nào
Sách xuất bản hợp pháp ở Việt Nam có một trang thông tin xuất bản, thường ở cuối sách, đôi khi ở mặt sau trang tên sách. Với bộ sách nhiều tập, trang này là chỗ đối chiếu chính xác nhất.
- Tên sách gốc và tác giả: giúp bạn biết cuốn tiếng Việt này ứng với tập nào của bản gốc, nhất là khi tên tiếng Việt khác hẳn.
- Tên người dịch: dòng quan trọng nhất khi mua tiếp tập sau. Cùng người dịch thì tên riêng và giọng văn thống nhất.
- Nhà xuất bản và đơn vị liên kết, nếu có: nhiều sách do một công ty sách làm nội dung và liên kết với một nhà xuất bản. Ghi lại cả hai.
- Lần in hoặc lần tái bản, năm in: cho biết bạn đang cầm bản nào, có thể đã sửa bản dịch.
- Các thông tin đăng ký xuất bản và mã số sách: sách hợp pháp có đủ những dòng này; thiếu hẳn là dấu hiệu đáng ngờ.
- Số tập và tổng số tập, nếu có ghi: giúp biết bản tiếng Việt chia bộ gốc thành bao nhiêu cuốn.
Thói quen tốt là chụp lại trang này của tập đầu tiên bạn mua. Lần sau ra hiệu sách, mở trang tương ứng của tập định mua và so với ảnh. Mất chưa tới một phút mà tránh được mua nhầm bản.
Vì sao một bộ sách có nhiều bản dịch
Quyền xuất bản bản dịch được mua theo hợp đồng có thời hạn. Hết hạn, quyền có thể chuyển sang một đơn vị khác, và đơn vị mới thường làm bản dịch mới. Với bộ sách dài, điều này có khi xảy ra khi bộ còn đang ra dở.
Có những tác phẩm kinh điển đã hết thời hạn bảo hộ bản quyền ở nhiều nơi, như các truyện Sherlock Holmes. Khi đó nhiều đơn vị cùng làm bản dịch riêng, chất lượng và cách chọn tên rất khác nhau, có bản dịch trọn, có bản chỉ chọn lọc.
Ngoài ra, chính một đơn vị có thể sửa bản dịch của mình qua các lần tái bản: sửa lỗi, thống nhất thuật ngữ, đổi cách phiên âm tên riêng. Hai lần in của cùng một bản dịch vì vậy cũng có thể lệch nhau ở vài chỗ.
Hệ quả cho người đọc bộ dài: đừng giả định rằng mọi cuốn mang cùng tên bộ trên giá sách đều là một bản. Luôn kiểm người dịch và lần in.
Cũng có trường hợp ngược lại: một bản dịch cũ được nhiều thế hệ đọc quen, tên riêng trong bản ấy đã đi vào cách nói hằng ngày của người hâm mộ. Khi có bản dịch mới, người đọc lâu năm thường thấy lạ tai dù bản mới có thể sát nguyên tác hơn. Không có bản nào đúng tuyệt đối; điều quan trọng là bạn chọn một bản và giữ nó suốt bộ.
Khi tên nhân vật khác nhau giữa các bản: tự lập bảng đối chiếu
Nếu buộc phải đọc hai bản dịch khác nhau, ví dụ tập đầu mượn thư viện bản cũ, tập sau mua bản mới, một bảng đối chiếu nhỏ giúp không lạc. Bảng dưới là khung mẫu để bạn điền theo bộ mình đọc.
| Tên gốc | Bản dịch A | Bản dịch B | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tên nhân vật chính | cách bản A gọi | cách bản B gọi | giữ nguyên hay phiên âm |
| Tên địa danh quan trọng | dịch nghĩa | giữ nguyên | bản nào dịch nghĩa thì dễ nhớ hơn |
| Tên vật phẩm, phép thuật, chức danh | từ Hán Việt | từ thuần Việt | ghi lại lần đầu gặp ở trang nào |
| Biệt danh | dịch | giữ nguyên | biệt danh hay có chơi chữ, bản dịch có thể khác hẳn |
Chỉ cần điền khi gặp một tên lạ mà nghi là nhân vật cũ. Sau vài chục trang, bảng thường dừng dài thêm. Giữ bảng kẹp trong cuốn đang đọc, đọc xong chuyển sang cuốn sau.
Bộ đang đọc dở thì đổi bản dịch: làm gì
Kiểm xem đơn vị cũ còn bán các tập còn lại không. Nhiều khi bản cũ vẫn còn tồn ở hiệu sách hoặc chợ sách cũ. Nếu bạn chỉ thiếu một hai tập, săn bản cũ thường đáng công hơn đổi cả bộ.
Nếu phải chuyển, chuyển ở ranh giới hợp lý. Đổi bản dịch giữa hai tập kết thúc trọn vẹn đỡ khó chịu hơn giữa hai tập nối liền một mạch. Với bộ mà một tập gốc bị chia nhiều cuốn tiếng Việt, đừng đổi giữa các cuốn của cùng một tập gốc.
Đọc lướt vài chương đầu của bản mới. Trước khi đọc tập mới bằng bản mới, đọc lướt chương đầu của tập đầu tiên ở bản mới để quen tên và giọng. Một buổi tối là đủ.
Cân nhắc mua lại cả bộ nếu bạn đọc lại nhiều lần. Với bộ bạn yêu và sẽ đọc lại, hoặc định để lại cho con, một bộ thống nhất đáng giá hơn tiết kiệm vài cuốn. Bộ lẫn hai bản sẽ làm người đọc sau lại vấp đúng chỗ bạn từng vấp.
Tự kiểm chất lượng bản dịch trong năm phút ở hiệu sách
Đọc to một đoạn hội thoại. Lời thoại là chỗ bản dịch vụng lộ rõ nhất. Đọc to lên, nếu nghe như người thật nói thì đó là dấu hiệu tốt; nếu nghe cứng như dịch từng chữ, cả bộ có thể sẽ mệt.
Tìm một câu dài. Câu dài trong bản gốc là thử thách cho người dịch. Bản dịch tốt tách câu cho dễ hiểu mà không mất ý; bản dịch kém giữ nguyên cấu trúc câu nước ngoài, đọc phải quay lại vài lần.
Xem chú thích. Bộ sách nhiều tập có nhiều trò chơi chữ, tên riêng có nghĩa. Bản dịch có chú thích vừa phải ở cuối trang cho thấy người dịch đã để tâm. Quá nhiều chú thích thì lại làm đứt mạch đọc.
So một thuật ngữ ở hai tập. Nếu được, mở tập 1 và một tập sau của cùng bản dịch, tìm một thuật ngữ quen. Thống nhất giữa các tập là dấu hiệu bản dịch được chăm chút cho cả bộ chứ không chỉ cho từng cuốn.
Đọc song song bản gốc và bản dịch
Người học ngoại ngữ hay hỏi có nên đọc bản gốc một bộ sách nhiều tập không. Cách nhiều người làm được là đọc tập đầu bằng bản dịch để nắm thế giới và nhân vật, rồi đọc các tập sau bằng bản gốc, có bản dịch bên cạnh để tra khi kẹt. Biết trước cốt truyện chung giúp đọc bản gốc đỡ nản hơn nhiều.
Khi đọc song song, bạn sẽ thấy chỗ người dịch phải chọn: một trò chơi chữ được thay bằng trò chơi chữ khác, một câu đùa được giải thích, một tên riêng được giữ nguyên. Ghi lại vài chỗ như vậy là cách học ngôn ngữ rất hiệu quả, và giúp bạn hiểu vì sao hai bản dịch của cùng một bộ có thể khác nhau nhiều.
Một lưu ý thực tế: bản gốc và bản dịch chia chương giống nhau, nhưng có thể chia tập khác nhau. Dùng tên chương để đối chiếu, đừng dùng số trang.
Nhận ra sách in lậu: dấu hiệu và vì sao nên tránh
Sách lậu thường in lại từ một bản hợp pháp, nên nhìn bìa khó phân biệt. Những dấu hiệu dưới giúp nhận ra, nhất là khi mua bộ sách nhiều tập giá rẻ bất thường.
| Dấu hiệu | Sách hợp pháp | Sách in lậu thường |
|---|---|---|
| Trang thông tin xuất bản | Đầy đủ, rõ ràng | Thiếu, mờ, hoặc thông tin không khớp với bìa |
| Chữ in | Sắc nét, đều | Nhoè, đậm nhạt không đều, có chỗ như chụp lại |
| Giấy và gáy | Giấy đều, gáy chắc | Giấy mỏng, ngả màu nhanh, gáy dễ bung |
| Ảnh và hình minh hoạ | Rõ chi tiết | Bết, mất chi tiết vùng tối |
| Giá cả bộ | Theo giá bìa, có thể giảm | Rẻ bất thường so với giá bìa |
Ngoài chuyện người dịch và nhà xuất bản không được trả công, sách lậu với bộ nhiều tập còn hay thiếu trang, đảo trang, hoặc in từ những bản khác nhau cho các tập khác nhau. Bạn có thể đọc tới giữa bộ mới phát hiện thiếu một chương, lúc đó không có chỗ đổi.
Chọn bản dịch cho con đọc: vài lưu ý riêng
Bố mẹ mua bộ sách dịch cho con thường để ý giá và bìa, ít để ý bản dịch. Mấy điều sau đáng xem thêm.
- Đọc thử một trang ở giữa sách, không chỉ trang đầu. Trang đầu thường được chăm chút, trang giữa mới cho thấy chất lượng dịch thật.
- Với bộ sách thiếu nhi kinh điển, có thể có bản rút gọn bên cạnh bản đầy đủ. Bản rút gọn hợp với trẻ nhỏ, nhưng đọc xong con sẽ thiếu nhiều chi tiết nếu sau này đọc tiếp các tập đầy đủ.
- Nếu con đã quen tên nhân vật qua phim lồng tiếng hoặc phụ đề, chọn bản dịch có cách gọi tên gần với phim sẽ đỡ bối rối.
- Hỏi ý con khi có hai bản: cho con đọc thử một đoạn ở mỗi bản và chọn bản con thấy dễ đọc hơn. Con tự chọn thì gắn bó với bộ sách hơn.
- Giữ nguyên một bản cho cả bộ, kể cả khi bản khác giảm giá. Lý do giống như với người lớn, nhưng trẻ còn dễ bối rối hơn khi tên nhân vật đổi.
Với những bộ sách con sẽ đọc lại nhiều năm, đầu tư một bộ hợp pháp, cùng một bản dịch là món đồ dùng lâu bền, có khi còn để dành cho em nhỏ hơn trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Mua bộ sách dịch nhiều tập cần kiểm tra gì?
Kiểm trang thông tin xuất bản: tên người dịch, nhà xuất bản, đơn vị liên kết, lần in. Mua các tập cùng một người dịch và cùng đơn vị để tên riêng và giọng văn thống nhất suốt bộ.
Vì sao tên nhân vật khác nhau giữa các bản dịch?
Mỗi người dịch chọn cách khác nhau: giữ nguyên tên gốc, phiên âm, hoặc dịch nghĩa. Bản dịch cũng có thể được sửa qua các lần tái bản. Vì vậy hai bản của cùng một bộ có thể gọi một nhân vật bằng hai tên.
Bản dịch tiếng Việt chia tập khác bản gốc thì đối chiếu thế nào?
Xem tên sách gốc ghi ở trang thông tin xuất bản của từng cuốn. Nếu một tập gốc bị chia thành nhiều cuốn tiếng Việt, tên gốc sẽ giống nhau giữa các cuốn đó, kèm số thứ tự phần.
Làm sao nhận biết sách in lậu?
Dấu hiệu thường gặp là trang thông tin xuất bản thiếu hoặc không khớp, chữ in nhoè, giấy mỏng, gáy dễ bung và giá rẻ bất thường. Sách lậu nhiều tập còn hay thiếu hoặc đảo trang.
Đang đọc dở bộ sách mà nhà xuất bản đổi bản dịch thì làm sao?
Trước hết tìm các tập còn thiếu của bản cũ ở hiệu sách hoặc chợ sách cũ. Nếu phải chuyển, chuyển ở chỗ một tập kết thúc trọn vẹn và lập bảng đối chiếu tên riêng giữa hai bản.
Có nên mua bản rút gọn cho trẻ đọc không?
Bản rút gọn hợp với trẻ nhỏ chưa đọc nổi sách dày. Nhưng nếu con sẽ đọc tiếp các tập đầy đủ, nên biết rằng con sẽ thiếu nhiều chi tiết ở các tập đã đọc rút gọn và có thể cần đọc lại.