Manga, tức truyện tranh Nhật, đọc từ phải sang trái và từ trên xuống: mở sách từ bìa mà người quen sách Việt coi là bìa sau, trong mỗi trang đọc khung trên cùng bên phải trước, rồi lần sang trái, xuống hàng, lại bắt đầu từ bên phải. Bong bóng thoại trong một khung cũng đọc theo đúng chiều đó.
Phần lớn bản tiếng Việt hiện nay giữ nguyên chiều đọc gốc, nên người lần đầu đọc manga, kể cả bố mẹ muốn đọc cùng con, hay lúng túng ở vài chục trang đầu. Bài này đi qua từng chỗ dễ vấp và cách quen tay nhanh.
Đọc một trang manga theo đúng thứ tự
Làm theo các bước dưới đây với một trang bất kỳ. Sau chừng hai ba chục trang, mắt bạn sẽ tự đi đúng chiều mà không cần nghĩ.
- Mở sách sao cho gáy sách nằm bên phải tay bạn. Trang đầu tiên của truyện nằm ở phía mà sách Việt thường là cuối.
- Ở mỗi trang, tìm khung nằm cao nhất và gần mép phải nhất. Đó là khung đầu tiên.
- Đọc tiếp sang trái trên cùng một hàng khung. Hết hàng thì xuống hàng dưới, lại bắt đầu từ khung bên phải.
- Khi một khung cao chiếm hai hàng nằm bên phải, đọc trọn khung đó trước, rồi mới đọc các khung nhỏ bên trái theo thứ tự trên xuống.
- Trong mỗi khung, đọc bong bóng thoại cao nhất và phải nhất trước. Bong bóng nối với nhau bằng đuôi nhỏ là cùng một người nói liền mạch.
- Với trang đôi, tranh trải rộng hai trang, đọc như một trang lớn: bắt đầu từ góc trên bên phải của trang phải.
Nếu bị lạc, nhìn theo hướng nhân vật đang chạy hay đang nhìn. Tác giả thường bố cục chuyển động từ phải sang trái để dẫn mắt người đọc, nên đó là gợi ý chiều đọc tự nhiên.
Vì sao manga đọc ngược với truyện Việt
Tiếng Nhật truyền thống viết theo cột dọc, từ trên xuống dưới, các cột xếp từ phải sang trái. Sách Nhật vì vậy đóng gáy bên phải, và truyện tranh đi theo đúng chiều này. Bong bóng thoại trong bản gốc thường cao và hẹp vì chứa chữ viết dọc.
Khi dịch sang tiếng Việt viết ngang, người làm sách phải xếp lại chữ trong những bong bóng hẹp đó. Đây là lý do bạn thấy chữ trong bong bóng manga tiếng Việt hay xuống dòng nhiều, mỗi dòng vài chữ. Không phải lỗi dàn trang, mà là giới hạn của khuôn bong bóng gốc.
Trước đây, một số bản dịch ở nhiều nước lật ngược tranh để đọc từ trái sang phải cho quen mắt. Cách đó có cái giá: nhân vật thuận tay phải thành thuận tay trái, chữ trên áo bị ngược, bố cục tác giả tính toán bị đảo. Phần lớn nhà xuất bản hiện nay chọn giữ nguyên chiều gốc, và thường in một trang hướng dẫn ở phía mà người mới hay mở nhầm.
Manga, truyện Việt, manhua, truyện cuộn dọc: đọc chiều nào
Người mới hay nghĩ cứ truyện tranh châu Á là đọc từ phải sang trái. Thực tế mỗi loại một kiểu, bảng dưới tổng hợp.
| Loại truyện | Nguồn gốc | Chiều đọc thường gặp |
|---|---|---|
| Manga | Nhật Bản | Phải sang trái, trên xuống |
| Truyện tranh Việt | Việt Nam | Trái sang phải, trên xuống, như sách thường |
| Manhua | Trung Quốc và các nơi dùng tiếng Hoa | Đa số bản in hiện đại trái sang phải; một số bản cũ phải sang trái |
| Truyện tranh Âu Mỹ | Pháp, Bỉ, Mỹ | Trái sang phải |
| Truyện cuộn dọc | Phổ biến từ Hàn Quốc | Kéo từ trên xuống, mỗi khung một hàng, đọc trên điện thoại |
Cách kiểm nhanh với một cuốn lạ: nhìn gáy sách và trang có số trang nhỏ nhất. Nếu số một nằm ở phía gáy bên phải, bạn đang cầm sách đọc kiểu Nhật.
Truyện cuộn dọc khác hẳn về cách kể: mỗi khung chiếm trọn chiều ngang màn hình, khoảng trắng giữa các khung thay cho việc lật trang. Người quen loại này chuyển sang manga in thường thấy trang dày đặc; ngược lại, người quen manga thấy truyện cuộn dọc thưa. Hai kiểu đều đáng đọc, chỉ cần vài chương để mắt quen.
Chữ tượng thanh và ký hiệu cảm xúc: đọc sao cho đúng ý
Chữ tượng thanh là âm thanh vẽ thành chữ. Tiếng nổ, tiếng bước chân, cả sự im lặng đều được vẽ bằng chữ to nằm giữa tranh. Bản tiếng Việt có lúc giữ chữ gốc và chú thích nhỏ bên cạnh, có lúc thay hẳn. Bạn không cần đọc kỹ, chỉ cần biết đó là âm thanh, không phải lời ai nói.
Giọt mồ hôi to bên đầu. Nhân vật đang ngượng, bối rối hoặc cạn lời. Không phải trời nóng.
Dấu chữ thập nổi gân trên trán. Nhân vật đang bực mình. Thường đi kèm cảnh hài.
Nhân vật bỗng vẽ tròn trịa, nhỏ xíu. Đây là kiểu vẽ thu nhỏ để tạo tiếng cười, không phải nhân vật bị biến hình. Truyện sẽ trở lại nét vẽ bình thường ngay khi cảnh hài kết thúc.
Đường tốc độ và nền trắng trơn. Những vệt thẳng sau lưng là chuyển động nhanh; nền bỗng trắng trơn là khoảnh khắc nhân vật sững lại. Đọc chậm lại ở các khung này, tác giả đang muốn bạn dừng.
Bong bóng răng cưa và bong bóng mây. Viền răng cưa là hét lên hoặc âm thanh qua máy; bong bóng dạng mây hoặc nối bằng chuỗi vòng tròn nhỏ là suy nghĩ, không nói thành lời.
Người lớn tuổi đọc manga cùng con cháu: vượt qua vài trang đầu
Nhiều ông bà, bố mẹ quen đọc sách chữ thấy manga rối mắt vì hai thứ cùng lúc: chiều đọc ngược và mật độ khung dày. Cách dễ nhất là để chính đứa trẻ dẫn đường trong mười trang đầu, chỉ vào từng khung theo thứ tự. Trẻ rất thích được làm người hướng dẫn, và người lớn quen tay nhanh hơn hẳn so với tự mày mò.
Nên chọn bộ có bố cục thoáng cho lần đầu. Những truyện ngắn, tranh to, ít khung mỗi trang như Doraemon dễ hơn nhiều so với truyện hành động có những trang chi chít khung nhỏ. Sau khi quen chiều đọc với truyện thoáng, chuyển sang truyện dày khung sẽ nhẹ nhàng.
Một ông ở Lâm Đồng kể ông bắt đầu đọc manga để có chuyện nói với cháu học lớp bảy. Ông đọc chậm, mỗi tối vài chục trang, đánh dấu những ký hiệu không hiểu để hỏi cháu. Sau một tháng, hai ông cháu có chung một bộ truyện để bàn. Điều ông chia sẻ: đừng cố đọc nhanh như người trẻ; đọc chậm để thấy bố cục, cái đó mới hay.
Những lỗi hay gặp khi mới đọc manga
Mở sách từ bìa sai. Lật vài trang thấy toàn trang ghi chú của nhà xuất bản hoặc phần kết là dấu hiệu bạn đang ở cuối sách. Lật về phía còn lại.
Đọc hàng khung từ trái sang phải theo thói quen. Nội dung vẫn có vẻ hiểu được vì nhiều khung đứng riêng, nhưng đối thoại bị đảo thứ tự, câu trả lời đến trước câu hỏi. Nếu thấy đoạn hội thoại vô lý, gần như chắc bạn đang đọc ngược hàng.
Bỏ qua khung không có chữ. Khung im lặng thường chứa cảm xúc quan trọng nhất của cảnh: một ánh nhìn, một bàn tay khựng lại. Lướt qua là mất phần tác giả dụng công nhiều nhất.
Đọc chữ tượng thanh như lời thoại. Gây khó hiểu, nhất là khi bản dịch giữ chữ gốc. Hãy coi chúng là phần của tranh.
Cố hiểu hết mọi ký hiệu ngay từ đầu. Không cần. Phần lớn ký hiệu tự rõ nghĩa sau vài lần gặp lại trong ngữ cảnh. Chỉ tra khi một ký hiệu xuất hiện lặp lại mà bạn vẫn không đoán được ý.
Những thứ khác trên trang manga tiếng Việt cần biết
Ngoài tranh và lời thoại, một cuốn manga bản tiếng Việt có nhiều thứ phụ mà người mới hay bỏ qua hoặc thấy lạ. Biết trước giúp bạn đọc trôi hơn.
- Chú thích của người dịch: dòng chữ nhỏ ở mép khung giải thích chơi chữ, món ăn, phong tục Nhật. Đọc lướt được, nhưng với truyện hài, chú thích thường là chỗ giải thích vì sao câu đó buồn cười.
- Trang màu ở đầu tập: vài trang in màu, đôi khi là tranh minh hoạ không thuộc mạch truyện. Không cần tìm lời thoại trong đó.
- Lời tác giả ở gáy trong hoặc cuối tập: vài dòng tác giả kể chuyện đời thường, lý do vẽ một chương. Đây là phần nhiều người đọc lâu năm thích nhất.
- Tên chương ở đầu mỗi chương: giúp bạn đánh dấu chỗ đọc dở nhanh hơn số trang.
- Trang hướng dẫn chiều đọc: nằm ở phía mà người quen sách Việt hay mở nhầm, thường vẽ mũi tên chỉ hướng lật.
- Kính và ánh sáng: chữ trong bong bóng manga khá nhỏ. Người lớn tuổi nên đọc dưới đèn bàn ánh sáng trắng ấm, đeo kính đọc sách đúng độ; đọc dưới đèn trần mờ là lý do phổ biến khiến nhiều người kêu mỏi mắt và bỏ cuộc.
Không cần đọc hết các phần phụ này ngay lần đầu. Khi đã quen truyện, quay lại đọc lời tác giả và chú thích là một cách thưởng thức thêm mà không tốn bao nhiêu thời gian.
Tự kiểm mình đã quen chiều đọc chưa
Sau khoảng một tập, bạn tự kiểm bằng ba câu hỏi. Mình có còn phải dừng lại để tìm khung tiếp theo không? Có đoạn hội thoại nào thấy vô lý phải đọc lại không? Mình có nhớ được cảnh im lặng nào vừa đọc không? Nếu cả ba câu trả lời đều ổn, bạn đã đọc manga như người quen.
Nếu vẫn còn lạc, thử đọc thành tiếng lời thoại, như đang kể chuyện cho người khác nghe. Đọc to buộc bạn đi theo đúng thứ tự, và tai sẽ bắt được chỗ đảo câu mà mắt bỏ qua.
Khi đã quen, bạn sẽ thấy chiều đọc không còn là rào cản, và bắt đầu nhận ra những thứ tinh tế hơn: cách tác giả đặt khung lớn ở cuối trang trái để người đọc lật trang gặp bất ngờ, hay cách một hàng khung nhỏ dồn dập tạo cảm giác nhanh. Đó là lúc đọc manga trở thành trải nghiệm riêng mà phim chuyển thể không thay được.
Câu hỏi thường gặp
Manga đọc từ đâu sang đâu?
Manga đọc từ phải sang trái và từ trên xuống. Gáy sách nằm bên phải, mỗi trang bắt đầu ở khung trên cùng bên phải, đọc sang trái rồi xuống hàng. Bong bóng thoại trong khung cũng đọc theo chiều đó.
Vì sao bản tiếng Việt không lật lại cho dễ đọc?
Lật tranh làm đảo bố cục tác giả, nhân vật thuận tay phải thành thuận tay trái, chữ trong tranh bị ngược. Vì vậy phần lớn nhà xuất bản hiện nay giữ nguyên chiều gốc theo yêu cầu của đối tác Nhật.
Truyện tranh Trung Quốc đọc chiều nào?
Đa số truyện tranh tiếng Hoa in hiện đại đọc từ trái sang phải như sách Việt, một số bản cũ đọc theo kiểu Nhật. Bạn kiểm bằng cách xem trang số một nằm ở phía gáy nào.
Chữ to giữa tranh trong manga là gì?
Đó là chữ tượng thanh, tức âm thanh được vẽ thành chữ như tiếng nổ, tiếng bước chân, cả sự im lặng. Chúng là một phần của tranh, không phải lời nhân vật nói.
Người lớn tuổi mới đọc manga nên bắt đầu bằng bộ nào?
Nên bắt đầu bằng bộ có tranh to, ít khung mỗi trang và chuyện ngắn như Doraemon. Khi đã quen chiều đọc, chuyển sang truyện hành động dày khung sẽ dễ hơn nhiều.