Với người mới, thứ tự đọc dễ nhất là Người Hobbit trước, rồi Chúa tể những chiếc nhẫn theo ba tập liền nhau, còn Silmarillion để sau cùng và chỉ đọc nếu bạn muốn biết lịch sử xa xưa của Trung Địa. Đây cũng là thứ tự J. R. R. Tolkien xuất bản các sách chính: Người Hobbit in năm 1937, Chúa tể những chiếc nhẫn in thành ba quyển trong hai năm 1954 và 1955, Silmarillion chỉ ra mắt năm 1977 sau khi ông mất.
Phần dưới giải thích vì sao thứ tự đó hợp lý, khi nào nên đảo lại, ba quyển của Chúa tể những chiếc nhẫn thật ra là một tiểu thuyết bị chia ra thế nào, và các sách do con trai ông biên tập sau này nên xếp ở đâu. Bài không tóm tắt cốt truyện ngoài vài dòng giới thiệu nhân vật ở đầu sách.
Bảng thứ tự đọc đề xuất cho ba kiểu người đọc
Không có một thứ tự đúng cho tất cả. Bảng dưới chia theo mục đích đọc, bạn tìm dòng giống mình nhất.
| Bạn là ai | Thứ tự nên đọc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người mới, chưa xem phim | Người Hobbit, rồi Chúa tể những chiếc nhẫn quyển 1, 2, 3 | Đi từ truyện nhẹ sang truyện nặng, đúng thứ tự tác giả viết |
| Đã xem phim, muốn đọc bản gốc | Chúa tể những chiếc nhẫn trước, Người Hobbit sau hoặc bỏ qua | Phần đáng đọc nhất là bộ ba; Người Hobbit có giọng thiếu nhi khác hẳn |
| Đọc cho trẻ khoảng 9 tới 12 tuổi | Chỉ Người Hobbit, chờ con lớn hơn mới sang bộ ba | Người Hobbit viết vốn để kể cho trẻ |
| Đã đọc xong và muốn thêm | Silmarillion, rồi các sách biên tập sau | Giọng biên niên sử, không giống tiểu thuyết |
| Thích phụ lục, ngôn ngữ, lịch sử | Đọc kỹ phần Phụ lục cuối quyển 3 trước khi mở Silmarillion | Phụ lục là cầu nối giữa hai kiểu sách |
Điểm chung của mọi dòng: đừng mở Silmarillion trước bộ ba nếu bạn chưa từng đọc Tolkien. Rất nhiều người bỏ cuộc ở vài chương đầu của cuốn này vì nó dày tên riêng và không có nhân vật chính xuyên suốt.
Ba quyển nhưng là một tiểu thuyết: điều nên biết trước khi mua
Chúa tể những chiếc nhẫn thường được gọi là bộ ba, nhưng Tolkien viết nó như một tiểu thuyết duy nhất. Việc chia thành ba quyển là quyết định của nhà xuất bản thời đó, vì sách quá dày và giấy in sau chiến tranh còn khan. Bên trong, tác giả chia truyện thành sáu "cuốn" nhỏ cộng phần phụ lục, mỗi quyển in ra chứa hai cuốn nhỏ.
Hệ quả thực tế là quyển 1 và quyển 2 kết thúc lửng lơ, không có cái kết riêng. Ai mua lẻ quyển 1 để "đọc thử" rồi để vài năm mới mua tiếp sẽ thấy hụt hẫng. Nếu bạn định đọc, nên chuẩn bị đủ ba quyển, hoặc mua bản gộp nếu có.
Tên tiếng Anh của ba quyển là The Fellowship of the Ring, The Two Towers và The Return of the King. Bản dịch tiếng Việt từng có ở nhiều thời điểm và tên quyển có thể khác nhau giữa các lần in, nên khi mua lẻ hãy nhìn số thứ tự quyển và tên tiếng Anh in kèm trên trang thông tin xuất bản, đừng chỉ dựa vào tên tiếng Việt trên bìa.
Một điều nữa: nhiều bản in đặt Phụ lục ở cuối quyển 3, dày vài chục trang gồm niên biểu, gia phả, lịch và chữ viết. Phụ lục không bắt buộc, nhưng ai đã mê Trung Địa thường đọc nó trước khi tìm đến Silmarillion.
Người Hobbit trước hay sau: lý lẽ của cả hai bên
Đọc Người Hobbit trước giúp làm quen thế giới. Bạn gặp Bilbo Baggins, phù thuỷ Gandalf, nhóm người lùn của Thorin, con rồng Smaug và sinh vật Gollum trong một câu chuyện phiêu lưu ngắn, nhịp nhanh. Chiếc nhẫn mà Bilbo nhặt được trong hang của Gollum chính là chiếc nhẫn của bộ ba, nên ai đọc theo thứ tự này sẽ có cảm giác vỡ lẽ khi sang quyển 1.
Đọc bộ ba trước tránh bị lừa về giọng văn. Người Hobbit có người kể chuyện hay xen lời bình kiểu kể cho trẻ, trong khi bộ ba nghiêm và chậm hơn nhiều. Người lớn đọc Người Hobbit trước đôi khi tưởng cả bộ đều nhẹ nhàng như thế, rồi bất ngờ với chương mở đầu dài về tập quán người Hobbit của quyển 1.
Có một chi tiết xuất bản đáng biết. Sau khi viết bộ ba, Tolkien sửa lại chương Gollum trong Người Hobbit để khớp với vai trò mới của chiếc nhẫn; bản sửa in từ lần xuất bản thứ hai năm 1951. Phần mở đầu của Chúa tể những chiếc nhẫn có nhắc rằng Bilbo từng kể sai chuyện ấy. Vì vậy dù đọc theo thứ tự nào, hai cuốn vẫn ăn khớp với nhau trong các bản in hiện nay.
Quyết định nhanh. Nếu bạn đọc vì muốn có một câu chuyện phiêu lưu, bắt đầu bằng Người Hobbit. Nếu bạn đọc vì đã mê bộ phim và muốn bản gốc, bắt đầu bằng quyển 1 rồi coi Người Hobbit là phần đọc thêm.
Các sách Tolkien khác: xếp vào đâu
Sau khi Tolkien mất năm 1973, con trai ông là Christopher Tolkien biên tập và xuất bản nhiều bản thảo. Bảng dưới chỉ ghi những cuốn chính mà người đọc phổ thông hay hỏi.
| Sách | Năm in | Nên đọc khi nào |
|---|---|---|
| Silmarillion | 1977 | Sau bộ ba; kể lịch sử các thời đại trước, từ khi tạo lập thế giới |
| Unfinished Tales | 1980 | Sau Silmarillion, nếu muốn thêm chi tiết; nhiều truyện còn dang dở |
| The Children of Húrin | 2007 | Đọc được độc lập, là một truyện trọn vẹn rút từ thời xa xưa |
| Beren and Lúthien | 2017 | Dành cho người thích so sánh các phiên bản của một truyện |
| The Fall of Gondolin | 2018 | Tương tự cuốn trên, thiên về nghiên cứu |
Ba cuốn cuối bảng trình bày nhiều bản viết khác nhau của cùng một câu chuyện qua các năm, kèm lời bình của người biên tập. Người đọc tìm truyện để giải trí nên dừng ở Silmarillion hoặc The Children of Húrin; phần còn lại hợp với người muốn tìm hiểu cách Tolkien làm việc.
Những chỗ người đọc mới hay vấp và cách vượt qua
Chương mở đầu quyển 1 chậm. Phần mở đầu nói về tập quán người Hobbit và lịch sử chiếc nhẫn, rồi một bữa tiệc sinh nhật dài. Nhiều người dừng ở đây. Cách đơn giản là đọc nhanh phần mở đầu, coi nó như tư liệu, và kiên nhẫn tới khi Frodo rời nhà; nhịp truyện khá lên từ đó.
Thơ và bài hát chen giữa truyện. Tolkien chèn nhiều đoạn thơ. Lần đọc đầu, bạn có thể lướt qua mà không mất mạch; lần đọc sau quay lại sẽ thấy chúng gợi nhiều lịch sử của thế giới.
Quá nhiều tên riêng cho cùng một người hay một nơi. Cùng một nhân vật có thể có vài tên tuỳ dân tộc gọi. Hãy ghi một danh sách nhỏ ở trang đầu hoặc trong điện thoại, mỗi lần gặp tên mới thì thêm vào. Sau khoảng một trăm trang, danh sách thường ngừng dài thêm.
Quyển 2 tách hai mạch truyện. Từ giữa quyển 2, truyện chia làm hai nhánh: nhóm của Aragorn, Legolas, Gimli ở một nơi, Frodo và Sam ở nơi khác, và mỗi nửa quyển kể trọn một nhánh. Người quen phim, vốn cắt xen hai mạch, thường bất ngờ. Đừng nhảy cóc sang phần Frodo; đọc đúng thứ tự thì cảm giác hồi hộp đến đúng chỗ.
Đã xem phim rồi mới đọc: những khác biệt nên biết trước
Cảnh báo tiết lộ nhẹ: mục này nêu vài chỗ sách khác phim, chủ yếu ở nửa đầu quyển 1 và cuối quyển 3, không kể kết cục chính của truyện. Bỏ qua mục này nếu bạn chưa xem phim và muốn đọc hoàn toàn mới.
Thời gian trôi chậm hơn nhiều. Trong sách, từ bữa tiệc sinh nhật của Bilbo tới lúc Frodo rời quê nhà cách nhau mười bảy năm, trong khi phim nối hai việc gần như liền nhau. Người quen phim hay thấy quyển 1 lê thê vì lý do này; biết trước thì dễ chấp nhận nhịp chậm.
Có những nhân vật và chặng đường phim bỏ hẳn. Tom Bombadil và đoạn đi qua khu Rừng Già ở đầu quyển 1 không có trong phim. Ở cuối quyển 3, sau khi đại sự đã xong, các hobbit còn một chặng nữa ở quê nhà mà phim cắt bỏ. Nhiều người đọc coi chặng cuối này là phần đáng nhớ nhất của sách.
Vài vai được phân lại. Người đưa Frodo đang bị thương chạy tới Rivendell trong sách là một tiên tộc tên Glorfindel, không phải Arwen như phim; vai của Arwen trong sách cũng ít hơn, phần lớn chuyện của cô nằm ở Phụ lục. Faramir trong sách cũng quyết định dứt khoát hơn bản phim. Biết trước những chỗ này giúp bạn không thấy lạ, và đọc Phụ lục sẽ thấy rõ hơn câu chuyện của Aragorn và Arwen.
Tự hỏi trước khi bắt đầu: bộ này có hợp với mình lúc này?
Đây là một bộ sách dày, đọc dở rồi bỏ còn phí hơn chưa đọc. Trả lời năm câu dưới đây trước khi mua đủ bộ.
- Mình có quỹ thời gian đều đặn trong vài tuần không, hay chỉ đọc được vài trang mỗi tháng? Bộ này mất mạch rất nhanh nếu đọc ngắt quãng dài.
- Mình thích truyện nhanh, nhiều thoại hay chịu được những đoạn tả cảnh và đi đường dài? Nếu chỉ thích nhịp nhanh, hãy bắt đầu bằng Người Hobbit để thử.
- Mình đọc vì đã xem phim hay vì tò mò văn học? Nếu đã xem phim, chuẩn bị tinh thần là sách có những nhân vật và chặng đường phim bỏ hẳn.
- Mình đọc một mình hay đọc cùng ai? Đọc cùng một người bạn, mỗi tuần hẹn nhau bàn một "cuốn" nhỏ, là cách nhiều nhóm giữ được nhịp tới cuối.
- Mình có định đọc tiếp Silmarillion không? Nếu có, giữ lại các ghi chép tên riêng từ bộ ba; chúng sẽ giúp rất nhiều.
Trả lời "không" ở câu đầu không có nghĩa là bạn không nên đọc, chỉ là nên chọn Người Hobbit làm bước thử, vì nó ngắn và trọn vẹn trong một cuốn.
Câu hỏi thường gặp
Chúa tể những chiếc nhẫn có mấy tập?
Bản in phổ biến chia làm ba quyển, nhưng tác giả viết nó như một tiểu thuyết duy nhất gồm sáu cuốn nhỏ và phần phụ lục. Quyển 1 và 2 không có kết thúc riêng, nên nên mua đủ ba quyển trước khi đọc.
Có cần đọc Người Hobbit trước Chúa tể những chiếc nhẫn không?
Không bắt buộc. Người Hobbit giúp làm quen nhân vật và nguồn gốc chiếc nhẫn, nhưng bộ ba tự giới thiệu đủ những gì cần biết. Người lớn đã xem phim có thể đọc bộ ba trước rồi đọc Người Hobbit sau.
Silmarillion có khó đọc không?
Khó hơn bộ ba nhiều với phần lớn người đọc, vì sách viết theo kiểu biên niên sử, nhiều tên riêng và không có nhân vật chính xuyên suốt. Nên đọc sau khi xong bộ ba, kèm danh sách tên tự ghi để tra.
Đọc Chúa tể những chiếc nhẫn mất bao lâu?
Tuỳ tốc độ mỗi người, nhưng cả ba quyển dày hơn một nghìn trang ở hầu hết bản in. Người đọc đều mỗi ngày khoảng một giờ thường cần vài tuần tới hơn một tháng. Đọc ngắt quãng lâu dễ quên mạch.
Trẻ em có đọc được Chúa tể những chiếc nhẫn không?
Trẻ nhỏ hợp với Người Hobbit hơn, vì cuốn này viết để kể cho trẻ, ngắn và trọn vẹn. Bộ ba có giọng văn nặng và nhiều trận chiến; nhiều gia đình chờ con lớn hơn, đọc vững hơn mới chuyển sang.
Mua quyển lẻ bản tiếng Việt cần chú ý gì?
Tên tiếng Việt của từng quyển có thể khác nhau giữa các lần in. Hãy kiểm số thứ tự quyển, tên tiếng Anh và người dịch ghi ở trang thông tin xuất bản, cố mua cả ba quyển cùng một bản dịch để tên riêng thống nhất.