Chuyển thể là làm một tác phẩm mới từ một tác phẩm có sẵn ở dạng khác, như từ tiểu thuyết sang phim, từ truyện tranh sang hoạt hình. Tác phẩm có sẵn đó gọi là nguyên tác. Còn chính truyện (canon) là những gì được tác giả hoặc chủ sở hữu công nhận là "đã xảy ra" trong thế giới truyện; tập độn (filler) là tập do bên làm phim tự thêm, không có trong nguyên tác.
Hiểu bốn chữ này giúp bạn trả lời những câu hỏi rất thực tế: phim có bám truyện không, có cần đọc truyện trước, tập anime nào bỏ qua được, và vì sao người xem phim bộ cãi nhau với người đọc sách. Bài dưới đi qua từng chữ với ví dụ đã phát hành như Mắt biếc, Harry Potter, Game of Thrones, Naruto.
Chuyển thể và nguyên tác
Mắt biếc (2019) của đạo diễn Victor Vũ là phim chuyển thể từ truyện dài cùng tên của Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh; truyện là nguyên tác. Đất rừng phương Nam (2023) chuyển thể từ tiểu thuyết của Nhà văn Đoàn Giỏi, nguyên tác từng được chuyển thành phim truyền hình Đất phương Nam vào những năm 1990. Cùng một nguyên tác có thể có nhiều bản chuyển thể, mỗi bản chọn một cách kể.
Chuyển thể không bao giờ là chép lại. Một tiểu thuyết ba trăm trang có thể có hàng chục nhân vật và những đoạn độc thoại nội tâm mà phim không quay được. Người viết kịch bản phải gộp nhân vật, cắt tuyến phụ, chuyển suy nghĩ thành hành động. Bảy tập Harry Potter thành tám phim: tập cuối được chia làm hai phim, còn những tập dày ở giữa bị lược khá nhiều tuyến phụ.
Vì thế, khi người đọc nói "phim không giống truyện", điều đó gần như luôn đúng, và không tự nó là lỗi. Câu hỏi đáng hỏi là bản chuyển thể giữ được cái lõi của nguyên tác hay không: nhân vật chính có còn là người đó, kết thúc có giữ ý nghĩa đó không. Câu hỏi này mỗi người trả lời một khác, nhưng ít ra nó đúng chỗ. Với người lần đầu tiếp cận, bản chuyển thể tốt là bản khiến họ muốn tìm đọc nguyên tác, dù nó đổi bao nhiêu chi tiết.
Bảng các cụm chữ trên phần giới thiệu phim
Mấy cụm dưới đây hay xuất hiện ở đầu hoặc cuối phim, mức bám nguyên tác giảm dần từ trên xuống.
| Cụm chữ | Nghĩa thường gặp | Bám nguyên tác | Có cần đọc nguyên tác? |
|---|---|---|---|
| Chuyển thể từ | Kể lại câu chuyện của nguyên tác bằng hình thức khác | Cao, nhưng luôn có cắt gọt | Không bắt buộc |
| Dựa trên | Giữ khung chính, thay đổi nhiều chi tiết | Trung bình | Không |
| Lấy cảm hứng từ | Mượn ý tưởng, nhân vật hoặc bối cảnh | Thấp | Không |
| Dựa trên câu chuyện có thật | Có sự kiện thật làm nền, nhiều phần hư cấu | Tuỳ phim | Nên tìm hiểu nếu muốn biết sự thật |
| Nguyên tác của phim | Kịch bản viết riêng cho phim, không có sách trước | Không áp dụng | Không có gì để đọc |
Cụm "dựa trên câu chuyện có thật" là chỗ dễ hiểu nhầm nhất. Người xem hay mặc định mọi cảnh đều có thật, trong khi phim thường gộp nhân vật, đổi thời gian và thêm lời thoại cho kịch tính. Muốn biết chuyện thật thế nào, nên tìm tài liệu riêng, không dựa vào phim. Người làm phim cũng hay đặt một dòng ở cuối phim cho biết nhân vật thật về sau ra sao, dòng đó thường đáng đọc.
Chính truyện và ngoài chính truyện
Chính truyện (canon) là phần được công nhận là đã xảy ra. Với một bộ truyện, chính truyện là những gì tác giả viết trong các tập chính. Với một loạt phim, là những gì hãng sở hữu coi là thuộc mạch chính. Khi bàn "nhân vật này có làm việc đó không", người ta hỏi theo chính truyện.
Ngoài chính truyện (non-canon) vẫn có thể hay. Nhiều phim điện ảnh của các bộ anime dài kỳ là câu chuyện riêng, không ảnh hưởng mạch truyện tranh. Chúng được làm để chiếu rạp, xem độc lập, và không được nhắc lại trong các tập sau. Biết điều này giúp bạn khỏi lo "bỏ lỡ" gì nếu chưa xem.
Chính truyện có thể đổi. Khi một hãng mua lại một thương hiệu, họ có quyền tuyên bố những tác phẩm phụ trước đó không còn thuộc chính truyện nữa. Người hâm mộ lâu năm gọi đó là bị "đẩy ra ngoài". Vì thế câu hỏi "cái này có phải canon không" nên được trả lời theo thông tin mới nhất của chủ sở hữu.
Phim vượt nguyên tác là trường hợp đặc biệt. Game of Thrones từ mùa 6 (2016) đi xa hơn những gì đã in trong bộ sách Trò chơi vương quyền. Từ đó phim và sách có thể đi theo hướng khác nhau, và người đọc sách không thể dùng phim để đoán sách, hay ngược lại.
Tập độn trong anime: là gì, vì sao có, có bỏ qua được không
Anime chuyển thể từ truyện tranh đang ra hay gặp một vấn đề: phim chạy nhanh hơn truyện. Mỗi tuần phát một tập anime có thể dùng hết một, hai chương truyện, trong khi tác giả chỉ ra một chương mỗi tuần. Để không đuổi kịp truyện, bên làm phim chèn những tập tự viết, gọi là tập độn (filler), hoặc cả một mạch truyện độn kéo dài nhiều tập.
Naruto và One Piece là hai bộ được nhắc nhiều nhất về chuyện này, đặc biệt Naruto có những đợt tập độn dài khiến nhiều người bỏ dở. Tập độn không ảnh hưởng chính truyện: nhân vật không chết, không lớn lên, không biết thêm bí mật nào có nghĩa trong mạch chính. Có những tập độn vui và được yêu thích, nhưng nếu bạn đang muốn theo kịp mạch chính, bỏ qua chúng không mất gì.
Ngoài tập độn thuần, có tập "lai": chủ yếu là nội dung truyện, thêm một ít cảnh tự viết. Những tập này không nên bỏ. Cách phân biệt chắc nhất là tra danh sách tập độn do người hâm mộ tổng hợp kèm số chương truyện tương ứng, rồi đối chiếu với tóm tắt chính thức của tập. Đừng chỉ dựa vào cảm giác "tập này chán", vì vài tập chính truyện cũng chậm.
Chuyển thể theo chiều ngược và chuyển thể từ trò chơi
Không phải lúc nào sách cũng đi trước phim. Có những cuốn tiểu thuyết viết từ kịch bản phim, gọi là tiểu thuyết hoá (novelization), thường phát hành cùng lúc với phim và kể thêm suy nghĩ của nhân vật. Loại này hiếm khi được coi là nguyên tác, vì nó ra đời sau kịch bản. Gặp một cuốn sách cùng tên phim, đọc kỹ dòng tác giả để biết đó là nguyên tác hay sách viết từ phim.
Trò chơi điện tử cũng là nguồn chuyển thể ngày càng nhiều. The Last of Us (2023) là phim bộ chuyển thể từ trò chơi cùng tên phát hành năm 2013, giữ khá sát cốt truyện của trò chơi, đồng thời mở rộng vài tuyến nhân vật phụ. Người đã chơi trò chơi sẽ biết trước phần lớn diễn biến, giống như người đã đọc sách trước khi xem phim.
Với hai chiều chuyển thể này, câu hỏi "có cần biết bản gốc không" vẫn trả lời giống như với sách: không bắt buộc, và nếu bạn ghét bị lộ thì chọn một bản để trải nghiệm trọn trước. Riêng với trò chơi, nhiều phụ huynh không biết nội dung gốc rất bạo lực; kiểm nhãn độ tuổi của bản phim, đừng suy từ việc con từng thấy bạn bè chơi.
Có nên đọc nguyên tác trước khi xem phim
Không có câu trả lời chung; tuỳ bạn cần gì. Các trường hợp dưới đây giúp bạn quyết:
- Bạn ghét bị lộ kết thúc. Chọn một bản và trải nghiệm trọn. Đọc truyện trước nghĩa là biết kết phim, và ngược lại.
- Nguyên tác là truyện dài nhiều tập, phim mới làm một phần. Đọc truyện trước sẽ biết trước những phần phim chưa làm; xem phim trước rồi đọc truyện từ đoạn phim dừng là cách giữ bất ngờ cho cả hai.
- Phim đã vượt nguyên tác. Như Game of Thrones, sách và phim có thể khác hướng, nên đọc sách không lộ hẳn phim và ngược lại.
- Bạn chọn cho trẻ. Với truyện thiếu nhi, đọc cùng con trước rồi đi xem phim giúp bé theo dõi dễ hơn, nhất là với phim có phụ đề.
- Bạn muốn bàn sâu về chuyển thể. Đọc trước, xem sau, ghi lại những gì bị cắt và đổi.
Một bạn sinh viên ở Cần Thơ thích Mắt biếc phim có thể đọc truyện sau đó và thấy nhân vật có thêm nhiều lớp nội tâm mà phim không chuyển tải được. Chiều ngược lại cũng thú vị: đọc truyện rồi xem phim để xem đạo diễn hình dung làng quê trong truyện ra sao.
Câu tự hỏi khi gặp tranh cãi "phim không giống truyện"
Trong các nhóm đọc và xem, tranh cãi này lặp lại mãi. Mấy câu hỏi sau giúp bạn tách đúng chỗ bất đồng:
- Hai người đang nói về cùng một bản chuyển thể không, hay một người nói bản truyền hình cũ, người kia nói bản phim mới?
- Điều bị đổi là chi tiết bề mặt (tên, tuổi, màu tóc) hay cái lõi (tính cách, động cơ, kết thúc)?
- Phim làm ra khi nguyên tác đã xong hay đang ra? Phim làm khi truyện chưa xong buộc phải tự quyết phần còn lại.
- Chi tiết đang bàn là chính truyện hay chỉ có trong một bản phụ, một phim ngoài chính truyện?
- Mình có đang dùng thông tin lộ từ nguyên tác để nói với người chỉ xem phim không?
Câu hỏi cuối là câu hay bị quên nhất. Người đọc truyện trước thường vô tình kể ra những gì phim chưa chiếu, chỉ vì nghĩ "ai cũng biết rồi". Trong nhóm chung, nên hỏi trước mọi người đang ở đâu. Một quy ước đơn giản như ghi "đọc truyện" hoặc "chỉ xem phim" cạnh tên trong nhóm trò chuyện cũng đủ để ai muốn kể chuyện nguyên tác biết nên dừng ở chỗ nào, và người chỉ xem phim không phải lúc nào cũng phải đề phòng.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển thể và dựa trên khác nhau thế nào?
Chuyển thể thường bám nguyên tác hơn, kể lại cùng câu chuyện bằng hình thức khác. Dựa trên chỉ giữ khung chính và thay đổi nhiều chi tiết. Lấy cảm hứng thì còn xa hơn, chỉ mượn ý tưởng hoặc nhân vật.
Canon là gì trong phim và truyện?
Canon là chính truyện, tức những gì tác giả hoặc chủ sở hữu công nhận là đã xảy ra trong thế giới truyện. Các phim, truyện phụ không được công nhận gọi là ngoài chính truyện, vẫn xem được nhưng không ảnh hưởng mạch chính.
Tập độn anime có nên bỏ qua không?
Nếu bạn muốn theo kịp mạch chính, bỏ qua tập độn thuần không mất gì, vì chúng không ảnh hưởng chính truyện. Nhưng đừng bỏ tập lai có phần lớn nội dung truyện. Đối chiếu danh sách tập với số chương truyện để chắc.
Vì sao anime có tập độn?
Vì anime chạy nhanh hơn truyện tranh đang ra. Mỗi tập có thể dùng hết một hai chương, trong khi tác giả ra mỗi tuần một chương. Bên làm phim chèn tập tự viết để không đuổi kịp truyện.
Phim vượt nguyên tác là sao?
Là khi phim đã kể tới chỗ mà sách hay truyện chưa in. Game of Thrones từ mùa 6 năm 2016 đi xa hơn những gì đã in trong bộ sách. Từ đó phim và sách có thể đi theo hướng khác nhau.
Có nên đọc truyện trước khi xem phim chuyển thể không?
Tuỳ mục đích. Nếu ghét bị lộ, chọn một bản và trải nghiệm trọn. Nếu phim mới làm một phần của truyện dài, xem phim trước rồi đọc tiếp từ chỗ phim dừng để giữ bất ngờ cho cả hai.