Ngoại truyện (spin-off) là tác phẩm tách ra từ một câu chuyện có sẵn, lấy một nhân vật phụ, một nhóm nhân vật hay một góc của thế giới cũ làm trung tâm. Nó có thể xảy ra trước, sau hoặc cùng lúc với câu chuyện gốc; điểm chung duy nhất là nhân vật chính đã đổi. Minions (2015) là ngoại truyện của Kẻ cắp mặt trăng, vì những sinh vật vàng làm nền ở phim gốc giờ đứng giữa màn hình.
Người đọc truyện còn gặp hai chữ gần nghĩa: phiên ngoại trong tiểu thuyết mạng dịch từ tiếng Trung, và gaiden trong truyện tranh Nhật. Ba chữ này giống nhau ở ý "ngoài mạch chính" nhưng khác ở độ dài và vị trí. Bài dưới phân biệt từng loại, kèm bảng ví dụ và cách quyết định có cần xem phần chính trước hay không.
Ngoại truyện lấy một mảnh của thế giới cũ làm trung tâm
Một phim thành công thường để lại những nhân vật phụ mà khán giả thích hơn cả nhân vật chính. Hãng phim nhìn thấy điều đó và làm một tác phẩm riêng cho họ. Chú mèo đi hia trong Shrek được tách ra thành phim Mèo đi hia (2011), rồi có thêm Mèo đi hia: Điều ước cuối cùng (2022). Bộ đôi Hobbs và Shaw trong loạt Fast & Furious có phim riêng năm 2019.
Ngoại truyện không nhất thiết đổi thời gian. Joey (2004) theo chân một nhân vật của Những người bạn (Friends) sau khi phim gốc kết thúc, chuyển tới thành phố khác. Frasier (1993) cũng là ngoại truyện của một phim hài tình huống trước đó, Cheers, và chạy tới mười một mùa, lâu không kém phim gốc. Ở hai trường hợp này, ngoại truyện là hậu truyện của riêng một nhân vật.
Cũng có ngoại truyện không lấy nhân vật mà lấy bối cảnh. The Mandalorian (2019) đặt trong thế giới Chiến tranh giữa các vì sao, sau các sự kiện của bộ ba gốc, với một nhân vật chính hoàn toàn mới. Người xem không cần thuộc mọi phim trước, chỉ cần biết sơ về thế giới đó. Đây là kiểu ngoại truyện thân thiện nhất với người mới.
Bảng các kiểu ngoại truyện và ví dụ
Bảng xếp theo thứ mà ngoại truyện mượn từ tác phẩm gốc. Cột cuối cho biết mức cần biết phần chính trước khi xem.
| Kiểu ngoại truyện | Ví dụ đã phát hành | Mượn gì từ phần gốc | Cần xem phần chính trước? |
|---|---|---|---|
| Nhân vật phụ thành nhân vật chính | Minions (2015), Mèo đi hia (2011) | Nhân vật được yêu thích | Không bắt buộc |
| Cặp nhân vật phụ của phim hành động | Hobbs & Shaw (2019) | Hai nhân vật và giọng hài | Không bắt buộc, biết thì vui hơn |
| Phim bộ theo một nhân vật sau khi phim gốc kết | Joey (2004), Frasier (1993) | Một nhân vật và tính cách | Không bắt buộc |
| Phim bộ đặt trong thế giới cũ, nhân vật mới | The Mandalorian (2019) | Bối cảnh, luật lệ của thế giới | Biết sơ là đủ |
| Ngoại truyện vừa là tiền truyện | Better Call Saul (2015 đến 2022) | Nhân vật phụ và quá khứ của họ | Nên xem phần gốc trước |
| Phim lẻ trong loạt mang chữ "A Star Wars Story" | Rogue One (2016), Solo (2018) | Một nhân vật hoặc một sự kiện bên lề | Nên biết bộ ba gốc |
Cột cuối cho thấy một quy luật: ngoại truyện làm cho trẻ em hoặc làm để mở rộng khán giả thì thường tự đứng được, còn ngoại truyện làm cho người hâm mộ lâu năm thì cài nhiều chi tiết chỉ người xem phần gốc mới hiểu. Better Call Saul xem riêng vẫn được, nhưng nhiều khoảnh khắc mạnh nhất của nó dựa trên việc bạn biết nhân vật về sau sẽ ra sao.
Phiên ngoại và gaiden: chữ của người đọc truyện
Phiên ngoại là các chương thêm của tiểu thuyết mạng. Người đọc tiểu thuyết dịch từ tiếng Trung quen thấy sau phần chính văn có mục phiên ngoại: vài chương kể đời sống của cặp nhân vật chính sau kết thúc, kể quá khứ của một nhân vật phụ, hay một ngày bình thường không liên quan tình tiết lớn. Phiên ngoại ngắn, nằm trong cùng bộ truyện, và hầu như luôn nên đọc SAU chính văn vì nó mặc định bạn đã biết kết cục.
Gaiden là chữ Nhật cho ngoại truyện. Trong truyện tranh và trò chơi Nhật, gaiden chỉ một câu chuyện bên lề: có khi là một tập truyện ngắn đi kèm, có khi là cả một bộ truyện riêng. Thám tử lừng danh Conan có các bộ truyện tranh ngoại truyện riêng xoay quanh một nhân vật phụ, do họa sĩ khác vẽ và tác giả gốc giám sát.
Ngoại truyện truyện tranh thường do người khác vẽ. Khi tác giả gốc bận với mạch chính, nhà xuất bản giao ngoại truyện cho họa sĩ khác. Nét vẽ và giọng kể có thể khác, nên đừng lấy một bộ ngoại truyện để đánh giá cả loạt.
Cách đọc thứ tự an toàn. Với phiên ngoại, đọc sau chính văn. Với gaiden ngắn in kèm, đọc ở chỗ nhà xuất bản đặt nó. Với gaiden thành bộ riêng, đọc khi đã quen nhân vật chính của nó trong mạch chính.
Ngoại truyện khác tiền truyện và khác truyện giao thoa
Tiền truyện đo bằng thời gian, ngoại truyện đo bằng nhân vật chính. Một tiền truyện vẫn có thể giữ đúng nhân vật chính cũ, chỉ lùi về quá khứ của họ. Một ngoại truyện thì đổi nhân vật chính, còn thời gian có thể ở bất cứ đâu. Vì đo bằng hai trục khác nhau, một tác phẩm có thể vừa là cả hai.
Truyện giao thoa (crossover) gộp nhân vật của nhiều tác phẩm. Ngoại truyện tách một mảnh ra, giao thoa thì gộp nhiều mảnh vào. Đặt hai chữ này cạnh nhau sẽ thấy chúng đi ngược chiều.
Ngoại truyện không phải phiên bản khác của cùng chuyện. Phim làm lại hay khởi động lại kể lại câu chuyện cũ; ngoại truyện kể câu chuyện mới bên cạnh câu chuyện cũ.
Vì sao phân biệt lại có ích. Mỗi chữ dẫn tới một câu hỏi khác. Với tiền truyện là xem trước hay sau; với ngoại truyện là có cần biết phần chính không; với giao thoa là phải xem những phim nào trước. Đặt sai câu hỏi thì tra cứu sai và dễ đọc phải nội dung tiết lộ.
Một ví dụ dễ nhớ. Annabelle (2014) lấy con búp bê xuất hiện ngắn trong Ám ảnh kinh hoàng (2013) làm trung tâm, nên là ngoại truyện. Nó cũng xảy ra trước phim gốc nên mang thêm tính chất tiền truyện. Còn khi các nhân vật của nhiều phim gặp nhau trong một phim chung, đó mới là giao thoa.
Dấu hiệu một ngoại truyện đọc giới thiệu là biết hợp hay không
Không cần xem thử cả tập, phần giới thiệu chính thức và vài thông tin cơ bản đã cho biết khá nhiều. Đây là những dấu hiệu nên để ý:
- Nhân vật chính là ai trong phần gốc. Nếu bạn nhớ và thích nhân vật đó, khả năng cao bạn sẽ hợp với ngoại truyện. Nếu bạn không nhớ nổi tên, ngoại truyện có thể dựa vào những ký ức bạn không có.
- Ngoại truyện có giữ người viết, đạo diễn của phần gốc không. Better Call Saul do chính những người làm Breaking Bad thực hiện, nên giọng kể liền mạch. Ngoại truyện giao cho ê kíp mới thì giọng có thể khác hẳn.
- Thể loại có đổi không. Phim gốc là hành động nhưng ngoại truyện là hài, hoặc ngược lại; Hobbs & Shaw nghiêng hẳn về hài hơn loạt chính. Người thích loạt chính vì không khí của nó cần biết điều này trước.
- Độ dài. Một phim lẻ là cam kết hai tiếng; một phim bộ ngoại truyện nhiều mùa là cam kết hàng chục giờ. Thử tập đầu trước khi quyết theo cả loạt.
- Đã kết hay đang làm. Ngoại truyện bị dừng giữa chừng không hiếm, vì nó phụ thuộc vào việc khán giả của phần gốc có theo sang hay không. Tra xem tới thời điểm bạn đọc, loạt đó đã có tập cuối chưa.
Năm dấu hiệu này không cần đọc bất kỳ bình luận nào, nên không có nguy cơ bị lộ tình tiết.
Chọn ngoại truyện cho trẻ khi con chưa xem phần chính
Ngoại truyện hoạt hình thường là cánh cửa đầu tiên của trẻ vào một thế giới phim. Nhiều bé biết Minions trước khi biết Gru, vì những sinh vật vàng xuất hiện trên đồ chơi, áo quần, bánh kẹo. Điều này không có hại gì: Minions được làm để tự đứng được, phần lớn là hài hình thể, ít thoại, trẻ nhỏ theo dõi dễ.
Vấn đề nằm ở các ngoại truyện làm cho người lớn hâm mộ lâu năm nhưng mang hình thức thân thiện. Mèo đi hia: Điều ước cuối cùng là hoạt hình, nhưng có những đoạn nói về nỗi sợ cái chết, có nhân vật đáng sợ với trẻ nhỏ. Trước khi chọn, bố mẹ nên xem nhãn phân loại độ tuổi trên từng phim (P, K, T13, T16, T18 với phim chiếu ở Việt Nam) và đọc giới thiệu, không chỉ dựa vào chữ "hoạt hình".
Một cách làm của nhiều gia đình ở TP Hồ Chí Minh: cho con xem ngoại truyện trước, nếu con thích nhân vật thì cuối tuần sau mới mở phần chính. Thứ tự này ngược với người lớn, nhưng với trẻ, thích nhân vật trước rồi mới tò mò thế giới của nhân vật là cách giữ hứng thú tốt hơn.
Các bước xếp ngoại truyện vào lịch xem của bạn
Khi một loạt phim có cả phần chính lẫn vài ngoại truyện, làm theo trình tự này để không xem nhầm chỗ:
- Liệt kê phần chính theo năm phát hành, đánh dấu phần nào đã xem.
- Với mỗi ngoại truyện, ghi lại nhân vật chính của nó là ai trong phần chính và xảy ra lúc nào so với phần chính.
- Nếu ngoại truyện xảy ra sau một phần chính, xếp nó sau phần đó, kể cả khi nó ra sớm hơn trong năm.
- Nếu ngoại truyện chỉ mượn bối cảnh, xếp ở bất cứ chỗ nào sau phần chính đầu tiên.
- Đọc giới thiệu chính thức của ngoại truyện, tránh phần bình luận, để kiểm xem nó có nhắc kết cục phần chính không.
- Nếu có, đặt nó sau phần chính cuối cùng; nếu không, xem lúc nào tiện.
Trình tự này cũng áp cho truyện: phiên ngoại đặt sau chính văn, gaiden thành bộ riêng đặt sau khi nhân vật chính của nó đã xuất hiện trong mạch chính.
Câu hỏi thường gặp
Ngoại truyện có phải là phần tiếp theo không?
Không hẳn. Ngoại truyện đổi nhân vật chính, còn thời gian có thể trước, sau hoặc cùng lúc với câu chuyện gốc. Có ngoại truyện vừa là phần tiếp theo của riêng một nhân vật, như Joey sau Những người bạn.
Phiên ngoại có nên đọc trước chính văn không?
Không nên. Phiên ngoại thường kể đời sống nhân vật sau kết thúc hoặc hé lộ quá khứ mà chính văn giấu đến cuối. Đọc trước là tự làm lộ nội dung. Nên để dành nó tới sau khi xong chương cuối của chính văn.
Minions có cần xem Kẻ cắp mặt trăng trước không?
Không cần. Minions (2015) được làm để tự đứng được, kể về những sinh vật vàng trước khi gặp Gru. Trẻ xem riêng vẫn hiểu. Biết phim gốc rồi thì nhận ra thêm vài chi tiết nhỏ ở đoạn cuối.
Gaiden khác phiên ngoại thế nào?
Gaiden là chữ Nhật, dùng cho ngoại truyện của truyện tranh hay trò chơi, có khi là cả một bộ riêng do người khác vẽ. Phiên ngoại là chữ quen dùng cho các chương thêm của tiểu thuyết tiếng Trung, ngắn và nằm cuối bộ.
Một phim có thể vừa là ngoại truyện vừa là tiền truyện không?
Có. Better Call Saul lấy một nhân vật phụ của Breaking Bad làm trung tâm nên là ngoại truyện, và phần lớn xảy ra trước Breaking Bad nên cũng là tiền truyện. Hai chữ đo theo hai trục khác nhau.
Ngoại truyện có kém hơn phần chính không?
Không có quy luật nào như vậy. Frasier chạy mười một mùa, lâu không kém phim gốc Cheers. Nhưng ngoại truyện truyện tranh thường do họa sĩ khác vẽ, nên đừng dùng một bộ ngoại truyện để đánh giá cả loạt.