Đất rừng phương Nam là tiểu thuyết của nhà văn Đoàn Giỏi, xuất bản năm 1957. Đất phương Nam là phim truyền hình năm 1997 phỏng theo tiểu thuyết ấy, còn Đất rừng phương Nam năm 2023 là phim chiếu rạp, một lần chuyển thể mới. Ba tác phẩm liên quan nhưng không nối nhau thành phần 1, phần 2.
Nhiều người lớn lên với bài hát và hình ảnh của phim truyền hình năm 1997, rồi khi phim rạp ra mắt thì hỏi đó có phải bản làm lại hay phần tiếp. Bài này đặt ba tác phẩm cạnh nhau, chỉ ra chỗ chung, chỗ khác ở mức khung câu chuyện, và gợi ý thứ tự đọc, xem cho từng kiểu người. Phần nói về nội dung dừng ở mức nhân vật và hoàn cảnh mở đầu, không kể diễn biến về sau.
Ba tác phẩm đặt cạnh nhau
Bảng ghi phần khung. Các chi tiết như số tập phim bộ, dàn diễn viên không ghi để tránh sai, bạn tra trong phần thông tin chính thức của từng phim.
| Tiêu chí | Tiểu thuyết | Phim truyền hình 1997 | Phim chiếu rạp 2023 |
|---|---|---|---|
| Tên | Đất rừng phương Nam | Đất phương Nam | Đất rừng phương Nam |
| Người làm | Nhà văn Đoàn Giỏi | Đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn | Đạo diễn Nguyễn Quang Dũng |
| Hình thức | Một cuốn tiểu thuyết | Phim bộ nhiều tập | Một phim dài |
| Quan hệ với tiểu thuyết | Bản gốc | Phỏng theo, kể lại theo cách riêng | Chuyển thể mới, cũng kể lại theo cách riêng |
| Nhân vật trung tâm | Cậu bé An | Bé An | Bé An |
Ba tác phẩm chung nhân vật trung tâm và vùng đất Nam Bộ, nhưng mỗi bản tự kể trọn câu chuyện của mình. Bạn không cần xem phim bộ để hiểu phim rạp, cũng không cần đọc tiểu thuyết để hiểu bất kỳ bản phim nào.
Tiểu thuyết: điểm xuất phát của cả ba
Cảnh báo: đoạn này nói về hoàn cảnh mở đầu của tiểu thuyết, không kể diễn biến về sau. Tiểu thuyết kể về An, một cậu bé bị lạc gia đình trong thời loạn lạc ở Nam Bộ những năm kháng chiến chống Pháp. Trên đường lưu lạc, An được một gia đình nhận làm con nuôi, gọi là tía nuôi, má nuôi, và có thằng Cò làm bạn. Từ đó An đi qua sông nước, rừng tràm, rừng đước, gặp những con người của vùng đất phương Nam.
Điều làm cuốn sách sống lâu là những trang tả thiên nhiên và nghề nghiệp miền rừng: bắt rắn, lấy mật ong, săn cá sấu, cùng những con người gan góc như chú Võ Tòng. Nhiều thế hệ học sinh biết tác phẩm qua những đoạn trích trong sách giáo khoa. Nếu bạn chỉ từng đọc đoạn trích, đọc trọn cuốn sẽ thấy câu chuyện của An có đầu có cuối, không chỉ là những bức tranh rời.
Khi đọc, để ý rằng sách viết cho bạn đọc trẻ nhưng không né cái khốc liệt của thời chiến. Phụ huynh đọc cùng con có thể dừng ở những đoạn nặng để giải thích bối cảnh lịch sử.
Phim truyền hình 1997: điều nhiều người nhớ
Tên phim khác tên sách. Bản truyền hình mang tên Đất phương Nam, bỏ chữ "rừng". Đây là lý do nhiều người tưởng đó là một tác phẩm khác hẳn, hoặc tưởng phim rạp 2023 là phần tiếp của phim bộ vì tên dài hơn.
Phỏng theo chứ không bám từng chương. Bản truyền hình giữ nhân vật An và tinh thần của tiểu thuyết, nhưng dựng câu chuyện theo cách riêng, với nhiều tình tiết và nhân vật được viết thêm cho thời lượng phim bộ. Người đọc sách xem phim sẽ thấy nhiều chỗ quen và nhiều chỗ lạ.
Bài hát mở đầu được nhớ lâu hơn cả phim. Nhiều người không nhớ tình tiết nhưng vẫn thuộc giai điệu bài hát của phim. Điều này làm phim bộ có chỗ đứng đặc biệt trong ký ức của khán giả lớn lên cuối thập niên chín mươi.
Xem lại hôm nay cần chút kiên nhẫn. Phim làm từ cuối những năm chín mươi, nhịp kể chậm hơn và chất lượng hình ảnh khác hẳn phim bây giờ. Người xem trẻ nên biết trước để không bỏ dở sau vài tập.
Phim rạp 2023: một lần kể mới chứ không phải phần tiếp
Phim chiếu rạp Đất rừng phương Nam của đạo diễn Nguyễn Quang Dũng là một lần chuyển thể mới. Phim lấy lại nhân vật bé An, đặt vào hành trình trên vùng đất Nam Bộ, với hình ảnh và quy mô của một phim điện ảnh hiện đại. Nó không bắt đầu từ chỗ phim bộ 1997 kết thúc và không mặc định bạn đã xem phim bộ.
Gọi phim rạp là "làm lại" phim bộ cũng chưa chính xác hẳn, vì cả hai cùng là chuyển thể từ tiểu thuyết, chứ phim rạp không lấy phim bộ làm bản gốc. Cách gọi đúng hơn là hai lần chuyển thể khác nhau của cùng một cuốn sách, mỗi lần có lựa chọn riêng về nhân vật nào được giữ, tình tiết nào được thêm.
Vì phim rạp gói câu chuyện trong khoảng hai giờ, nhiều tuyến phụ của tiểu thuyết và của phim bộ không có mặt. Người yêu phim bộ có thể thấy thiếu, người chưa xem phim bộ thì thấy một câu chuyện gọn, trọn. Trước khi cho con xem, kiểm nhãn độ tuổi ghi trên phim tại nơi chiếu, theo hệ P, K, T13, T16, T18; đề tài thời chiến có những cảnh căng thẳng mà trẻ nhỏ cần người lớn ngồi cùng.
Chọn thứ tự theo người xem
Không có thứ tự bắt buộc. Bảng dưới gợi ý theo hoàn cảnh, kèm lý do để bạn tự điều chỉnh.
| Người xem | Thứ tự gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Học sinh đang học đoạn trích trong sách giáo khoa | Đọc trọn tiểu thuyết, rồi xem phim rạp | Hiểu trọn mạch truyện, phim rạp ngắn vừa sức |
| Người lớn từng mê phim bộ 1997 | Xem phim rạp như một bản mới, rồi đọc sách | So ba lần kể sẽ thấy cái gì là của Đoàn Giỏi, cái gì là của người làm phim |
| Gia đình có con nhỏ, muốn một buổi xem chung | Phim rạp, sau khi kiểm nhãn | Một buổi là xong, có chuyện để kể về miền Tây |
| Người thích phim chậm, nhiều tuyến | Phim bộ 1997 | Có thời gian cho nhân vật phụ và không khí |
| Người chỉ muốn biết câu chuyện gốc | Tiểu thuyết | Không qua lăng kính của người làm phim |
Với học sinh, đọc sách trước có lợi riêng: khi xem phim, các em tự nhận ra chỗ phim đổi so với sách, đó là bài tập đọc hiểu tự nhiên hơn mọi phiếu bài tập.
Một buổi "ba bản" cho gia đình thích văn học
Giả sử một gia đình ở Cần Thơ có con lớp 6 vừa học đoạn trích, bố mẹ thì từng xem phim bộ ngày xưa. Có thể làm một dự án nhỏ trong kỳ nghỉ:
- Con đọc trọn tiểu thuyết, mỗi tối vài chương, bố mẹ đọc lại những chương con thích để cùng nói chuyện.
- Cả nhà xem phim rạp trên nền tảng có bản quyền, sau khi bố mẹ kiểm nhãn độ tuổi.
- Bố mẹ kể cho con nghe mình nhớ gì về phim bộ năm xưa, không cần chính xác, chỉ là ký ức.
- Nếu con tò mò, xem vài tập phim bộ trên kênh có bản quyền để con thấy một cách kể khác.
- Cuối cùng, mỗi người chọn một cảnh trong ba bản mình thích nhất và nói vì sao.
Bước 3 thường là bước con nhớ lâu nhất. Nghe bố mẹ kể về một bộ phim họ xem lúc bằng tuổi mình, con thấy câu chuyện của An đã đi qua nhiều thế hệ, và cuốn sách trở nên gần hơn.
Những điều hay bị nhầm về ba tác phẩm
Ba tác phẩm cách nhau nhiều chục năm, tên gần giống nhau, nên các nhầm lẫn dưới đây gặp thường xuyên trong bàn luận:
- Gọi phim bộ 1997 là "Đất rừng phương Nam". Tên chính thức của bản truyền hình là Đất phương Nam, không có chữ "rừng".
- Coi phim rạp 2023 là "phần 2" của phim bộ. Hai bản phim độc lập, cùng đi ra từ một cuốn sách.
- Nghĩ rằng phim bộ bám sát sách từng chương. Bản truyền hình kể lại theo cách riêng, có nhiều tình tiết và nhân vật viết thêm.
- Lấy chi tiết trong phim để làm bài văn về tiểu thuyết. Học sinh hay mắc lỗi này: phim và sách khác nhau ở nhiều chỗ, bài làm về tác phẩm văn học phải dựa vào sách.
- Tin rằng ai đã đọc đoạn trích trong sách giáo khoa là đã biết câu chuyện. Đoạn trích chỉ là một lát nhỏ của hành trình của An.
Lỗi thứ tư đáng lưu ý nhất với phụ huynh có con đang học. Khi con xem phim xong rồi làm bài, nhắc con kiểm lại chi tiết trong sách trước khi viết, để bài văn không lẫn chi tiết của người làm phim với chi tiết của nhà văn.
Tự kiểm sau khi đọc và xem: ba câu so sánh
Khi đã đi qua ít nhất hai trong ba bản, thử tự trả lời ba câu. Câu thứ nhất: bản nào làm mình nhớ về thiên nhiên Nam Bộ nhiều nhất, sông nước, rừng, nghề rừng. Thường câu trả lời là tiểu thuyết, vì đó là chỗ Đoàn Giỏi dành nhiều trang nhất, và phim khó có đủ thời lượng cho những đoạn tả dài như thế.
Câu thứ hai: nhân vật nào được mỗi bản cho đất diễn nhiều nhất ngoài An. Câu trả lời cho bạn thấy người làm phim chọn nhấn vào đâu, có bản nhấn vào tình thân, có bản nhấn vào phiêu lưu, có bản nhấn vào thời cuộc. Không có lựa chọn nào đúng tuyệt đối, chỉ có lựa chọn hợp với thời lượng và khán giả của từng bản.
Câu thứ ba: nếu được giới thiệu tác phẩm cho một người chưa biết gì, mình sẽ đưa bản nào trước. Câu này buộc bạn nghĩ về người nhận chứ không chỉ về mình, và thường là cách tốt nhất để thấy mỗi bản có giá trị riêng: sách cho người thích đọc, phim rạp cho buổi xem gia đình, phim bộ cho người muốn sống chậm cùng nhân vật.
Câu hỏi thường gặp
Đất phương Nam và Đất rừng phương Nam có phải một phim không?
Không. Đất phương Nam là phim truyền hình năm 1997, Đất rừng phương Nam năm 2023 là phim chiếu rạp. Cả hai đều chuyển thể từ tiểu thuyết Đất rừng phương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi.
Phim Đất rừng phương Nam 2023 có phải phần tiếp của phim bộ 1997 không?
Không. Phim rạp là một lần chuyển thể mới từ tiểu thuyết, không nối tiếp phim bộ. Bạn xem phim rạp mà chưa xem phim bộ vẫn hiểu trọn câu chuyện.
Ai viết tiểu thuyết Đất rừng phương Nam?
Nhà văn Đoàn Giỏi viết tiểu thuyết Đất rừng phương Nam, xuất bản năm 1957. Tác phẩm kể về cậu bé An lưu lạc ở Nam Bộ thời kháng chiến chống Pháp và được nhiều thế hệ học sinh biết qua sách giáo khoa.
Nên đọc sách trước hay xem phim Đất rừng phương Nam trước?
Học sinh nên đọc sách trước để hiểu trọn mạch truyện rồi xem phim. Người lớn đã quen phim bộ có thể xem phim rạp trước như một bản mới, rồi đọc sách để thấy bản gốc.
Phim Đất rừng phương Nam có hợp cho trẻ em không?
Bạn xem nhãn độ tuổi ghi trên phim tại nơi chiếu, theo hệ P, K, T13, T16, T18. Phim có bối cảnh thời chiến với những cảnh căng thẳng, trẻ nhỏ nên xem cùng người lớn để được giải thích.
Ai đạo diễn hai bản phim Đất phương Nam và Đất rừng phương Nam?
Phim truyền hình Đất phương Nam năm 1997 do đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn thực hiện. Phim chiếu rạp Đất rừng phương Nam năm 2023 do đạo diễn Nguyễn Quang Dũng thực hiện.