Trong phim bộ, "mùa" (season) là một đợt phát hành gồm nhiều tập liền mạch; "tập" (episode) là đơn vị nhỏ nhất; còn "phần" là chữ tiếng Việt dùng lẫn lộn cho cả mùa, cả nửa mùa (part, volume) lẫn một bộ phim lẻ trong loạt phim rạp. Muốn biết chữ "phần 2" trên trang phim nghĩa là gì, bạn phải nhìn xem nó đi kèm số tập, năm phát hành và tên gốc ra sao.
Bài này gom các chữ hay gặp khi theo một phim bộ: mùa, phần, part, volume, tập, chương, cour của hoạt hình Nhật, tập thử, tập cuối mùa và tập cuối cả loạt. Mỗi chữ có ví dụ từ tác phẩm đã phát hành, kèm bảng tra nhanh và mấy bước tự kiểm để bạn không bấm nhầm vào nửa sau khi chưa xem nửa đầu.
Mùa là gì và vì sao tiếng Việt hay gọi là phần
Ở truyền hình Mỹ và Anh, một mùa (season, người Anh hay gọi series) là một lứa tập được làm và phát trong cùng một đợt, thường cùng một năm. Phim truyền hình mạng sóng ở Mỹ từng quen với mùa dài hai mươi mấy tập, phát mỗi tuần từ mùa thu tới mùa xuân năm sau. Phim làm cho nền tảng trực tuyến thì mùa ngắn hơn hẳn, phổ biến từ sáu tới mười tập, có khi tung một lúc cả mùa.
Khi sang tiếng Việt, nhiều bản dịch và nhiều nơi đăng phim không dùng chữ "mùa" mà dùng "phần": Phần 1, Phần 2. Cách gọi này không sai, nhưng nó trùng với chữ "phần" mà người xem phim rạp vẫn dùng cho một bộ phim lẻ trong một loạt, như Lật mặt có nhiều phần, mỗi phần là một phim riêng. Thế là cùng chữ "phần 2", có lúc là mười tập phim, có lúc chỉ là một phim dài hai tiếng.
Phim Hàn thường làm một mùa rồi kết; khi có mùa tiếp, người ta mới gắn số. Trò chơi con mực ra mùa đầu năm 2021 và mùa hai cuối năm 2024, cách nhau hơn ba năm, nên rất nhiều người xem mùa hai mà đã quên gần hết tên nhân vật phụ. Cách đọc an toàn nhất: thấy chữ "phần" thì nhìn ngay số tập. Có nhiều tập là mùa của phim bộ; một tập dài là phim lẻ.
Part và volume: khi một mùa bị cắt làm đôi
Part là cách đặt tên theo đợt phát hành, không theo câu chuyện. Phi vụ triệu đô (La Casa de Papel) lúc đầu phát trên truyền hình Tây Ban Nha thành hai đợt với số tập ít hơn; khi lên nền tảng trực tuyến, phim được dựng lại thành nhiều tập ngắn hơn và gọi là Part 1, Part 2, rồi các đợt sau tiếp tục mang tên Part 3, 4, 5. Người xem Việt quen gọi là "phần", nhưng thực chất đó là các mùa.
Volume là một mùa chia hai nửa phát cách nhau. Cậu bé mất tích (Stranger Things) mùa 4 năm 2022 có chín tập, phát làm hai đợt: Volume 1 bảy tập, Volume 2 hai tập dài phát sau đó hơn một tháng. Hai volume là cùng một mùa, câu chuyện nối liền, nên xem Volume 2 mà bỏ Volume 1 là hụt gần hết mạch truyện.
Part trong một mùa cuối cũng hay gặp ở hoạt hình Nhật. Attack on Titan mùa cuối được chia thành nhiều đợt phát cách nhau nhiều tháng, mỗi đợt mang chữ Part hoặc tên riêng. Ai mới vào thường tưởng đó là các mùa khác nhau, thật ra cùng thuộc một mùa cuối.
Cách nhận ra nhanh. Nếu tập đầu của "phần" mới tiếp ngay cảnh cuối của "phần" trước, không có khoảng thời gian trôi qua trong truyện, khả năng cao đó là nửa sau của cùng một mùa. Mùa mới thường mở bằng một bước nhảy thời gian hoặc tình huống mới.
Bảng tra nhanh các chữ hay gặp trên trang phim
Bảng dưới gom những chữ bạn sẽ thấy trên trang giới thiệu phim, trong mục chọn tập hoặc trên bìa hộp đĩa. Cột cuối là việc nên làm khi gặp chữ đó.
| Chữ gốc | Hay được gọi là | Nghĩa thật | Nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Season / Series (Anh) | Mùa, Phần | Một lứa tập phát cùng đợt | Xem theo số mùa tăng dần |
| Part | Phần | Một đợt phát hành, có khi là cả mùa, có khi là nửa mùa | Kiểm số tập và năm phát hành |
| Volume | Tập, Phần | Nửa mùa phát tách ra | Xem đủ các volume của cùng mùa |
| Episode | Tập | Đơn vị nhỏ nhất | Nhớ số tập đang dở |
| Chapter | Chương | Tên gọi khác của tập, hay dùng để tạo cảm giác như truyện | Coi như tập |
| Cour | Một quý | Khoảng mười hai, mười ba tập anime phát trong một quý | Hai cour thường là một mùa dài |
| Pilot | Tập thử, tập mở đầu | Tập đầu để hãng quyết định có làm tiếp không | Xem kể cả khi thấy chậm |
| Season finale | Tập cuối mùa | Tập khép một mùa, hay treo câu hỏi | Xem lại trước khi vào mùa mới |
| Series finale | Tập cuối cùng | Tập kết thúc cả loạt | Không còn mùa sau theo kế hoạch lúc đó |
Chữ "Chapter" đôi khi gây nhầm vì nghe như một phần lớn. Cậu bé mất tích đặt tên mọi tập là Chapter One, Chapter Two, nhưng đó vẫn chỉ là tập. Ngược lại, nhiều phim rạp lại dùng Chapter cho cả một bộ phim, như John Wick: Chapter 2. Gặp chữ này, nhìn thời lượng là biết ngay.
Tập, chương và cour của hoạt hình Nhật
Tập là đơn vị dễ hiểu nhất, nhưng độ dài tập rất khác nhau. Phim bộ Hàn thường khoảng một tiếng một tập, phim hài tình huống Mỹ chừng hai mươi phút, còn anime truyền hình đa số khoảng hai mươi bốn phút kể cả nhạc mở đầu và nhạc kết. Một mùa mười tập phim Mỹ có thể dài hơn một mùa hai mươi tập phim hài.
Với hoạt hình Nhật, bạn sẽ gặp chữ cour. Đài truyền hình Nhật xếp lịch theo quý, mỗi quý khoảng ba tháng, nên một cour thường là mười hai hoặc mười ba tập. Một mùa "hai cour" là khoảng hai mươi bốn tới hai mươi sáu tập, có khi phát liền, có khi nghỉ một quý ở giữa. Vì thế nhiều người gặp cảnh một mùa anime đang hay thì dừng ba tháng mà không hiểu vì sao.
Các bộ anime phát liên tục nhiều năm như One Piece hay Thám tử lừng danh Conan gần như không chia mùa theo nghĩa phương Tây. Người xem theo dõi bằng số tập và theo các mạch truyện lớn, gọi là arc. Nơi đăng phim có khi tự chia ra "mùa 1, mùa 2" cho dễ xếp, nhưng cách chia đó mỗi nơi một khác, nên khi bàn với bạn bè, nói số tập luôn chính xác hơn nói số mùa.
Tập thử, tập cuối mùa và tập cuối cả loạt
Tập thử (pilot). Là tập đầu tiên, được làm để hãng xem phản ứng rồi mới quyết làm cả mùa. Nhiều pilot dài hơn các tập sau và dồn rất nhiều nhân vật vào cùng lúc, nên thấy chậm hay rối là chuyện bình thường. Bỏ qua tập thử để vào thẳng tập hai gần như luôn là sai, vì tập đó đặt luật chơi cho cả loạt.
Tập cuối mùa (season finale). Khép những gì mùa đó mở ra và thường treo một câu hỏi lớn để kéo người xem quay lại. Kiểu kết treo đó gọi là cliffhanger: nhân vật đứng trước một lựa chọn, một bí mật lộ ra rồi màn hình tắt. Đây là tập đáng xem lại nhất trước khi mùa mới ra.
Tập giữa mùa (mid-season finale). Có ở những mùa dài bị nghỉ giữa chừng, nhất là phim truyền hình Mỹ phát qua dịp lễ cuối năm. Nó cũng kết treo như tập cuối mùa nhưng mùa chưa hết.
Tập cuối cả loạt (series finale). Là tập kết thúc toàn bộ phim theo kế hoạch lúc đó. Phim bị huỷ giữa chừng thì tập cuối thường không phải series finale đúng nghĩa, nên câu hỏi để ngỏ có thể không bao giờ được trả lời. Trước khi đầu tư xem một phim dài, nên tra xem phim đã kết thật hay bị dừng.
Chỗ hay hiểu sai và hậu quả khi xem
Mấy kiểu nhầm dưới đây đều có thật ở nhóm xem phim của người Việt, và cái giá thường là bị lộ nội dung hoặc bỏ dở vì không hiểu.
- Tưởng "phần 2" của phim bộ là phim lẻ. Mở ra thấy tám tập mới hiểu mình đang ở giữa câu chuyện, phải quay về đầu.
- Xem nửa sau của một mùa trước. Nơi đăng phim xếp Volume 2 nổi bật hơn vì mới ra; bấm vào là gặp ngay kết cục.
- Đếm mùa anime theo cách của một nơi đăng phim rồi bàn với bạn. Bạn nói "mùa 5", bạn kia hiểu mùa khác, cả hai lộ nội dung cho nhau.
- Bỏ tập thử vì nghe nói chậm. Tập hai nhắc lại tên người và luật lệ như thể bạn đã biết, xem tiếp thấy rối và bỏ.
- Tưởng kết treo là phim còn mùa sau. Nhiều phim kết treo rồi bị huỷ; câu hỏi mở chỉ cho biết người làm phim từng muốn làm tiếp.
Điểm chung của các lỗi trên là đọc chữ mà không nhìn số. Số tập, thời lượng và năm phát hành gần như luôn có trên trang phim và trả lời được câu hỏi "đây là gì" trong vài giây.
Cách tự kiểm mình đang đứng ở đâu trong một loạt phim
Trước khi bấm vào một "phần" mới, mất hai phút làm theo các bước này sẽ đỡ cho bạn một buổi tối xem nhầm.
- Ghi tên gốc của phim, không chỉ tên tiếng Việt, vì tên dịch mỗi nơi một kiểu.
- Đếm số mùa đã phát hành và số tập mỗi mùa trên trang chính thức của phim hoặc của hãng.
- Xem chữ đi kèm: Season, Part hay Volume. Nếu là Volume, kiểm xem cùng mùa còn volume nào trước nó.
- Nhớ tập cuối mình đã xem: mùa mấy, tập mấy, cảnh cuối là gì. Ghi vào ghi chú điện thoại một dòng.
- Đọc lướt mô tả tập đầu của phần mới (không đọc phần bình luận) để xem nó có nối thẳng cảnh mình nhớ không.
- Nếu khoảng cách giữa hai mùa trên một năm, dành một tối xem lại tập cuối mùa trước.
Nhóm bạn ở Đà Nẵng hay xem chung mỗi tối thứ Bảy có thể giao cho một người giữ dòng ghi chú này. Khi có người vắng một tuần, cả nhóm biết ngay phải xem lại tập nào thay vì kể cho nhau và làm lộ những đoạn chưa ai xem.
Câu hỏi thường gặp
Phần 2 và mùa 2 có phải là một không?
Với phim bộ thì thường là một, vì nhiều bản dịch tiếng Việt dùng chữ phần thay cho mùa. Với phim chiếu rạp, phần 2 là một phim lẻ riêng. Bạn nhìn số tập là phân biệt được ngay.
Volume 1 và Volume 2 có phải hai mùa khác nhau không?
Không. Volume là cách chia một mùa thành hai đợt phát cách nhau. Câu chuyện nối liền, nên phải xem Volume 1 trước rồi mới tới Volume 2, giống ví dụ mùa 4 của Cậu bé mất tích năm 2022.
Cour trong anime là gì?
Cour là một quý phát sóng trên truyền hình Nhật, thường ứng với mười hai hoặc mười ba tập. Một mùa anime dài hai cour khoảng hai mươi bốn tập, có khi phát liền, có khi nghỉ một quý ở giữa rồi mới phát tiếp.
Có nên bỏ qua tập thử nếu thấy chậm không?
Không nên. Tập thử giới thiệu nhân vật, bối cảnh và luật chơi của cả phim. Các tập sau thường không nhắc lại, nên bỏ tập đầu là dễ thấy rối và bỏ dở giữa chừng.
Tập cuối kết treo có nghĩa là chắc chắn có mùa tiếp theo không?
Không. Kết treo chỉ cho thấy người làm phim muốn kéo người xem quay lại. Phim vẫn có thể bị huỷ, khi đó câu hỏi bỏ ngỏ có thể không bao giờ được trả lời. Muốn biết, hãy tra thông báo chính thức của hãng phim.
Vì sao mỗi nơi đăng phim chia mùa anime một kiểu?
Vì các bộ anime phát liên tục nhiều năm không có cách chia mùa thống nhất, nơi đăng phim tự chia cho dễ xếp. Khi bàn với bạn bè, nói số tập và tên mạch truyện sẽ chính xác hơn nói số mùa.