Remake (làm lại) là kể lại cùng một câu chuyện bằng một bộ phim mới; reboot (khởi động lại) là bỏ mạch truyện cũ của cả một loạt để bắt đầu lại từ đầu với cách kể mới; remaster (phục chế) thì không làm phim mới mà chỉ nâng hình ảnh và âm thanh của bản cũ. Vua sư tử (2019) là làm lại bản 1994, còn Batman Begins (2005) là khởi động lại loạt phim Người Dơi.
Ba chữ này hay bị dùng lẫn trong tin tức và trong các nhóm bàn phim, khiến người xem không biết có phải xem bản cũ trước hay không. Bài dưới tách từng loại, có bảng so sánh, ví dụ phim Việt làm lại từ phim Hàn, và mấy câu tự hỏi để chọn bản phù hợp cho mình hoặc cho con.
Làm lại: cùng câu chuyện, làm thêm một lần
Phim làm lại giữ khung câu chuyện của phim gốc: nhân vật, tình huống chính, thường cả kết cục. Cái thay đổi là diễn viên, công nghệ, bối cảnh, có khi cả ngôn ngữ và đất nước. Disney làm lại hàng loạt hoạt hình cũ bằng người đóng hoặc kỹ xảo như thật: Người đẹp và quái vật (2017) làm lại bản 1991, Aladdin (2019) làm lại bản 1992, Vua sư tử (2019) làm lại bản 1994.
Với kiểu này, bạn không cần xem bản cũ để hiểu bản mới, vì bản mới kể lại từ đầu. Người đã thuộc bản cũ thì xem để so sánh: bài hát nào giữ, cảnh nào cắt, nhân vật nào được thêm đất diễn. Nhiều tranh luận về phim làm lại thực chất là tranh luận về những thay đổi đó.
Có cả trường hợp đạo diễn tự làm lại phim của chính mình ở một nước khác. Michael Haneke làm Funny Games bằng tiếng Đức năm 1997 rồi làm lại bằng tiếng Anh năm 2007, gần như từng cảnh một. Ví dụ này cho thấy làm lại không nhất thiết là thay đổi; đôi khi mục đích chỉ là đưa cùng câu chuyện tới khán giả khác.
Khởi động lại: xoá mạch cũ, bắt đầu một loạt mới
Khởi động lại áp cho cả một loạt phim, không chỉ một phim. Hãng quyết định các phần cũ không còn được tính, rồi làm một chuỗi mới bắt đầu từ điểm xuất phát của nhân vật. Người Nhện là ví dụ dễ thấy: bộ ba Người Nhện của Sam Raimi (2002 đến 2007), rồi Người Nhện siêu đẳng (2012) khởi động lại với diễn viên khác và kể lại nguồn gốc, rồi Người Nhện: Trở về nhà (2017) khởi động lại lần nữa trong vũ trụ điện ảnh Marvel.
Batman Begins (2005) của Christopher Nolan cũng là khởi động lại: nó không nối với các phim Người Dơi những năm 1990 mà kể lại từ lúc Bruce Wayne bắt đầu. Ba phim của Nolan sau đó là một mạch riêng, không liên quan các phim trước.
Star Trek (2009) chọn cách khéo hơn: dùng một sự kiện du hành thời gian để tạo một dòng thời gian khác, nên vẫn giữ được các phim cũ là "có thật" trong thế giới truyện, đồng thời có tự do làm mới. Kiểu này hay được gọi là khởi động lại mềm. Với người xem, ý nghĩa thực tế là: muốn xem một loạt khởi động lại, bắt đầu từ phim đầu của loạt mới, không cần quay về loạt cũ.
Bảng so sánh năm kiểu làm lại hay bị gọi lẫn
Năm khái niệm dưới đây đều có chữ "lại" hoặc "mới" khi dịch sang tiếng Việt, nhưng hậu quả với người xem rất khác nhau.
| Kiểu | Làm gì với bản cũ | Ví dụ | Có cần xem bản cũ? |
|---|---|---|---|
| Làm lại (remake) | Kể lại cùng câu chuyện bằng phim mới | Vua sư tử (2019) | Không |
| Khởi động lại (reboot) | Bỏ mạch cả loạt, bắt đầu một loạt mới | Batman Begins (2005) | Không |
| Hậu truyện thế hệ sau (legacy sequel) | Đi tiếp câu chuyện sau nhiều năm, có nhân vật cũ trở lại | Top Gun: Maverick (2022) | Nên xem, vì nhiều cảnh dựa vào ký ức phim cũ |
| Chuyển thể lại | Làm lại từ cùng nguyên tác, bám nguyên tác hơn bản trước | Fullmetal Alchemist: Brotherhood (2009) | Không |
| Phục chế, biên tập lại (remaster, recut) | Giữ phim cũ, nâng hình tiếng hoặc dựng lại | Dragon Ball Z Kai (2009) | Đây chính là bản cũ |
Hai dòng cuối hay gây hiểu nhầm nhất. Fullmetal Alchemist có bản anime năm 2003 đi theo hướng riêng khi truyện tranh chưa xong, rồi bản Brotherhood năm 2009 kể lại từ đầu theo đúng truyện tranh. Dragon Ball Z Kai thì là Dragon Ball Z dựng lại, cắt bớt các tập không có trong truyện tranh, nên ngắn hơn đáng kể so với bản gốc.
Phim Việt làm lại từ phim Hàn: đổi những gì
Tháng năm rực rỡ (2018) làm lại từ Sunny (Hàn Quốc, 2011). Khung câu chuyện giữ nguyên: một nhóm bạn gái thời học sinh tìm lại nhau khi đã trưởng thành. Phần thay đổi là bối cảnh, âm nhạc và ký ức tuổi học trò được chuyển về đời sống của người Việt.
Em là bà nội của anh (2015) làm lại từ Miss Granny (Hàn Quốc, 2014). Ý tưởng một bà cụ bỗng trẻ lại được giữ, các chi tiết gia đình và cách đùa được đổi cho hợp với khán giả trong nước.
Vì sao bản quyền làm lại quan trọng. Làm lại phim nước ngoài cần mua quyền kịch bản. Khi phim Việt ghi "làm lại từ" một phim cụ thể, đó là bản có thỏa thuận; còn phim chỉ giống ý tưởng mà không ghi gì thì không phải làm lại theo nghĩa này.
Nên xem bản nào trước. Nếu bạn xem cùng gia đình mà ông bà không theo kịp phụ đề, bản Việt là lựa chọn tự nhiên. Nếu bạn muốn bàn sâu về cách chuyển thể, xem bản Việt trước rồi xem bản gốc sẽ thấy rõ những gì được đổi, vì bản đầu tiên xem luôn là bản để lại ấn tượng mạnh.
Một cách xem cho nhóm bạn. Nhóm bạn đại học ở Hà Nội có thể chia đôi: nửa xem bản Hàn, nửa xem bản Việt, rồi gặp nhau kể lại các thay đổi mình để ý. Vì hai bản cùng khung câu chuyện, việc kể này gần như không làm lộ gì quan trọng cho nửa kia.
Vì sao các hãng thích làm lại và khởi động lại
Lý do đầu tiên là khán giả đã biết tên. Một câu chuyện quen thuộc đỡ cho hãng rất nhiều công sức giới thiệu, nhất là với khán giả trẻ chưa từng xem bản cũ nhưng đã nghe bố mẹ nhắc. Lý do thứ hai là công nghệ: một câu chuyện về động vật biết nói hay về vũ trụ có thể được kể bằng hình ảnh mà mấy chục năm trước không làm nổi.
Khởi động lại thì thường xảy ra khi một loạt đã quá nhiều phần, mạch truyện chồng chéo tới mức người mới không biết vào từ đâu, hoặc khi phần cuối của loạt cũ không được đón nhận. Xoá mạch cũ cho hãng một tấm bảng sạch và cho người xem mới một điểm vào rõ ràng.
Biết được lý do này giúp bạn đặt kỳ vọng đúng. Phim làm lại chủ yếu vì công nghệ thì thường mạnh ở hình ảnh, ít thay đổi câu chuyện. Loạt khởi động lại sau một phần cuối gây tranh cãi thì thường cố đổi giọng kể cho khác hẳn. Những điều đó đọc được từ thông tin sản xuất, không cần đọc bài bình luận có tiết lộ.
Chỗ hay nhầm khi đọc tin về làm lại và khởi động lại
Những nhầm lẫn này lặp đi lặp lại trong các nhóm bàn phim:
- Gọi mọi phim có diễn viên mới là khởi động lại. Đổi diễn viên trong cùng một mạch truyện vẫn là hậu truyện; chỉ khi mạch cũ bị bỏ mới là khởi động lại.
- Tưởng bản làm lại hoạt hình bằng người đóng là phim mới hoàn toàn. Phần lớn cốt truyện giữ nguyên, nên đã thuộc bản cũ thì sẽ không có nhiều bất ngờ.
- Nghĩ phải xem loạt cũ trước khi xem loạt khởi động lại. Loạt mới được làm để người chưa từng xem cũng theo được.
- Gọi bản phục chế là làm lại. Bản phục chế là chính phim cũ, chỉ sạch hình, rõ tiếng hơn.
- Tưởng hậu truyện thế hệ sau không cần xem phim cũ. Loại này ngược lại, dựa rất nhiều vào ký ức phim cũ.
Muốn kiểm nhanh, đọc phần giới thiệu chính thức xem có chữ "dựa trên phim" hay "tiếp nối câu chuyện". Chữ đầu là làm lại, chữ sau là hậu truyện. Nếu thông tin nói "câu chuyện mới về nguồn gốc của nhân vật" mà diễn viên, đạo diễn đều mới và không nhắc các phim trước, nhiều khả năng đó là khởi động lại. Ba dấu hiệu này đọc trong một phút, không cần xem đoạn giới thiệu nào có cảnh tiết lộ.
Câu tự hỏi trước khi chọn bản cũ hay bản mới
Khi một câu chuyện có cả bản cũ lẫn bản làm lại, mấy câu sau giúp bạn chọn trong vài phút:
- Mình xem để biết câu chuyện, hay để so sánh hai cách làm? Biết câu chuyện thì chọn một bản; so sánh thì xem cả hai và quyết định bản nào xem trước.
- Người xem cùng có hợp với hình ảnh cũ không? Trẻ quen kỹ xảo mới đôi khi bỏ dở hoạt hình vẽ tay, trong khi người lớn tuổi lại thích bản cũ.
- Nhãn độ tuổi của hai bản có khác nhau không? Bản làm lại có thể chân thực và đáng sợ hơn bản hoạt hình gốc, dù cùng câu chuyện.
- Bản mới có thay đổi kết cục không? Đọc giới thiệu, đừng đọc bình luận, để tránh lộ nội dung.
- Đây là làm lại một phim, hay khởi động lại cả loạt? Với khởi động lại, chỉ cần quan tâm phim đầu của loạt mới.
Bố mẹ ở Hải Phòng chọn Vua sư tử cho con năm tuổi có thể thấy bản 2019 với những con vật như thật khiến các cảnh đáng sợ trở nên đáng sợ hơn bản vẽ năm 1994. Trong trường hợp này, câu hỏi về nhãn độ tuổi và cảm nhận của con quan trọng hơn câu hỏi bản nào mới hơn. Phim chiếu ở Việt Nam mang nhãn P, K, T13, T16 hoặc T18; xem nhãn trên từng bản cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Remake và reboot khác nhau ở điểm nào?
Remake kể lại một câu chuyện bằng một phim mới. Reboot bỏ mạch truyện của cả một loạt để bắt đầu lại từ đầu, thường với nhiều phim nối tiếp. Batman Begins là reboot, Vua sư tử 2019 là remake.
Có cần xem bản gốc trước khi xem bản làm lại không?
Không cần, vì bản làm lại kể lại câu chuyện từ đầu. Xem bản gốc trước chỉ hữu ích khi bạn muốn so sánh hai cách làm, hoặc khi bản gốc là thứ cả nhà đã có kỷ niệm chung.
Remaster có phải là làm lại phim không?
Không. Remaster là phục chế chính bản phim cũ: làm sạch hình, nâng độ phân giải, chỉnh âm thanh. Diễn viên, cảnh quay và câu chuyện đều giữ nguyên. Đó vẫn là phim cũ, chỉ trông mới hơn.
Legacy sequel là gì?
Là hậu truyện ra sau phim gốc nhiều năm, đưa nhân vật cũ trở lại cùng một lứa nhân vật mới. Top Gun: Maverick năm 2022 là ví dụ. Loại này nên xem phim cũ trước vì nhiều cảnh dựa vào ký ức của người xem.
Tháng năm rực rỡ làm lại từ phim nào?
Tháng năm rực rỡ năm 2018 làm lại từ phim Hàn Quốc Sunny năm 2011. Khung câu chuyện về nhóm bạn gái học sinh tìm lại nhau được giữ, còn bối cảnh và ký ức được chuyển về đời sống người Việt.
Vì sao Người Nhện bị khởi động lại nhiều lần?
Mỗi lần quyền làm phim và kế hoạch của hãng thay đổi, loạt cũ dừng và một loạt mới bắt đầu với diễn viên khác. Người xem chỉ cần bắt đầu từ phim đầu của loạt mình muốn theo, không cần xem các loạt trước.