Tiền truyện (prequel) là tác phẩm làm sau nhưng kể những chuyện xảy ra TRƯỚC câu chuyện gốc; hậu truyện (sequel) kể những chuyện xảy ra SAU. Cái quyết định là thời gian bên trong câu chuyện, không phải năm sản xuất. Người Hobbit làm sau Chúa tể những chiếc nhẫn khoảng một thập niên nhưng là tiền truyện, vì chuyện của Bilbo xảy ra mấy chục năm trước chuyến đi của Frodo.
Ngoài hai chữ quen thuộc còn có phần chen giữa (interquel, midquel) lấp khoảng trống giữa hai phần đã có, và phần song song kể cùng một quãng thời gian từ góc nhìn khác. Bài này phân biệt bốn kiểu đó bằng ví dụ đã phát hành, rồi giúp bạn trả lời câu hỏi hay gặp nhất: nên xem tiền truyện trước hay sau.
Hai chữ đo bằng thời gian trong truyện, không đo bằng năm làm phim
Hậu truyện là kiểu dễ hiểu nhất: câu chuyện đi tiếp. Câu chuyện đồ chơi 2 (1999) tiếp nối Câu chuyện đồ chơi (1995), Woody và Buzz đã là bạn và bước vào chuyến phiêu lưu mới. Phần lớn phim có số thứ tự 2, 3, 4 là hậu truyện, vì đó là cách làm tự nhiên nhất khi một phim thành công.
Tiền truyện thì ngược chiều. Người làm phim đã có khán giả biết kết cục, nên họ quay về quá khứ để kể nhân vật đã trở thành như thế nào, sự kiện lớn bắt đầu từ đâu. Bộ ba Chiến tranh giữa các vì sao Tập I đến Tập III (1999 đến 2005) ra đời hơn hai mươi năm sau bộ ba gốc, nhưng kể quãng đời trước đó của Anakin Skywalker, người về sau thành Darth Vader.
Vì đo bằng thời gian trong truyện, một tác phẩm có thể vừa là tiền truyện của phim này vừa là hậu truyện của phim khác. Rogue One (2016) là phần kể ngay trước Tập IV, đồng thời là chuyện xảy ra sau Tập III. Khi đọc giới thiệu phim, bạn nên hỏi "câu chuyện này xảy ra lúc nào so với cái mình đã xem", đừng hỏi "phim này làm năm nào".
Bảng ví dụ tiền truyện và hậu truyện đã phát hành
Các cặp dưới đây đều đã phát hành trọn. Năm trong ngoặc là năm phát hành, không phải năm diễn ra câu chuyện.
| Tác phẩm gốc | Tác phẩm làm sau | Quan hệ | Ghi chú khi xem |
|---|---|---|---|
| Chúa tể những chiếc nhẫn (2001 đến 2003) | Người Hobbit (2012 đến 2014) | Tiền truyện | Kể chuyến đi của Bilbo, chú của Frodo, mấy chục năm trước |
| Chiến tranh giữa các vì sao Tập IV đến VI (1977 đến 1983) | Tập I đến III (1999 đến 2005) | Tiền truyện | Biết trước kết cục của Anakin làm thay đổi cách xem |
| Breaking Bad (2008 đến 2013) | Better Call Saul (2015 đến 2022) | Phần lớn là tiền truyện | Có những đoạn xảy ra sau Breaking Bad |
| Game of Thrones (2011 đến 2019) | House of the Dragon (từ 2022) | Tiền truyện | Lùi về gần hai trăm năm trước, dòng họ Targaryen |
| Harry Potter (2001 đến 2011) | Sinh vật huyền bí (2016 đến 2022) | Tiền truyện | Bối cảnh những năm 1920, trước thời Harry mấy chục năm |
| Câu chuyện đồ chơi (1995) | Câu chuyện đồ chơi 2 (1999) | Hậu truyện | Đi tiếp ngay sau phần một |
Để ý dòng Better Call Saul: một tác phẩm không nhất thiết thuần một loại. Phim chủ yếu kể quãng đời trước của luật sư Saul Goodman nhưng có những đoạn xảy ra sau các sự kiện của Breaking Bad. Vì thế phim này còn được gọi là ngoại truyện, một khái niệm khác mà bạn nên tách bạch với tiền truyện.
Hậu truyện không phải lúc nào cũng mang số thứ tự
Nhiều người nghĩ cứ có số 2 là hậu truyện, không có số là phim độc lập. Thực tế rối hơn. Có hậu truyện đặt tên hoàn toàn mới, như Sát thủ John Wick các phần sau đổi thành Chapter 2, Chapter 3, hay các phim của loạt Nhiệm vụ bất khả thi từ phần bốn trở đi được gọi chủ yếu bằng tên phụ thay vì con số.
Có kiểu hậu truyện đi sau nhiều chục năm, mời lại diễn viên cũ đóng cùng lứa nhân vật mới. Top Gun: Maverick (2022) đi sau Top Gun (1986) ba mươi sáu năm, Tom Cruise trở lại vai Maverick. Kiểu này nhiều người gọi là hậu truyện thế hệ sau (legacy sequel): vẫn là hậu truyện, câu chuyện vẫn đi tiếp, chỉ là thời gian trong truyện cũng đã trôi rất xa.
Ngược lại, có phim mang số nhưng câu chuyện gần như không liên quan phần trước, như nhiều loạt phim kinh dị hay hài mà mỗi phần là một nhóm nhân vật khác. Khi đó con số chỉ là thương hiệu. Muốn biết có phải xem phần trước không, đọc giới thiệu xem nhân vật chính có trùng không là cách nhanh nhất.
Phần chen giữa và phần song song
Phần chen giữa (interquel) lấp khoảng trống giữa hai phần đã có. Rogue One là ví dụ rõ: nó kể cách nhóm nổi dậy lấy được bản thiết kế của Ngôi sao Chết, việc mà phần mở đầu Tập IV chỉ nhắc qua. Xem xong Rogue One, nhiều chi tiết nhỏ ở Tập IV có thêm nghĩa.
Midquel là chữ người ta hay dùng lẫn với interquel. Có người dùng midquel cho phần xảy ra ở giữa thời gian của chính một phim, như Vua sư tử 1½ (2004) kể lại câu chuyện của Vua sư tử theo góc nhìn của Timon và Pumbaa. Ranh giới hai chữ này không thống nhất, bạn chỉ cần hiểu ý chung là "chen vào giữa".
Phần song song kể cùng một quãng thời gian. Loại này không thêm sự kiện mới vào trục thời gian mà kể lại từ nhân vật khác. Xem phần song song trước phần gốc thường làm mất bất ngờ, vì nó mặc định bạn đã biết kết cục.
Vì sao các hãng thích làm phần chen giữa. Khán giả đã quen thế giới và nhân vật, còn người viết không phải lo kết cục vì nó đã có sẵn. Cái giá là sức căng giảm: bạn biết nhân vật chính sống sót vì họ xuất hiện ở phần sau.
Xem tiền truyện trước hay sau phần gốc
Xem theo năm phát hành giữ được bất ngờ người làm phim định sẵn. Bộ ba Chiến tranh giữa các vì sao gốc giấu một bí mật lớn về thân phận nhân vật. Người xem Tập I đến III trước sẽ biết bí mật đó từ đầu, khoảnh khắc lật mở ở Tập V gần như mất tác dụng. Với người mới, đây là lý do mạnh nhất để xem theo năm phát hành.
Xem theo thời gian trong truyện hợp với lần xem lại. Người đã biết hết kết cục thường thích xem từ tiền truyện để thấy nhân vật lớn dần theo một mạch. Lần thứ hai xem Chúa tể những chiếc nhẫn, bắt đầu từ Người Hobbit giúp thấy rõ chiếc nhẫn đến tay Bilbo thế nào.
Tiền truyện làm sau thường có kỹ xảo mới hơn hẳn. Xem tiền truyện trước rồi quay về phần gốc làm từ mấy chục năm trước, nhiều bạn trẻ thấy hình ảnh cũ và bỏ dở. Đây là lý do thực tế, không phải chuyện cảm xúc.
Với phim cho trẻ, chọn cách nào để con hiểu. Bố mẹ ở Cần Thơ chọn phim cho con chín tuổi nên bắt đầu từ phần gốc, vì tiền truyện thường viết cho người đã quen thế giới và có nhiều đoạn giải thích ngầm mà trẻ không bắt được.
Chỗ hay nhầm khi gọi tên tiền truyện
Trên mạng, chữ tiền truyện bị dùng cho nhiều thứ không phải tiền truyện. Mấy trường hợp hay gặp:
- Làm lại phần gốc. Phim làm lại kể lại cùng câu chuyện, không lùi về trước. Vua sư tử (2019) là làm lại, không phải tiền truyện của bản 1994.
- Khởi động lại. Batman Begins (2005) kể Bruce Wayne thành Người Dơi, nghe như tiền truyện, nhưng nó không nối với các phim Người Dơi trước đó mà mở một mạch mới.
- Ngoại truyện về nhân vật phụ. Ngoại truyện lấy nhân vật phụ làm trung tâm; nó có thể xảy ra trước, sau hoặc cùng lúc với câu chuyện gốc.
- Hồi tưởng trong cùng một phim. Một phim có nhiều đoạn quay về quá khứ vẫn là phim đó, không phải tiền truyện.
Gọi đúng tên giúp bạn đặt đúng câu hỏi. Với tiền truyện, câu hỏi là "nên xem trước hay sau". Với làm lại hay khởi động lại, câu hỏi là "có cần xem bản cũ không", và thường câu trả lời là không bắt buộc.
Một mẹo nhỏ: khi đọc giới thiệu một phim mới có chữ "nguồn gốc", "khởi đầu" hay "trước khi", đừng vội gọi nó là tiền truyện. Hãy xem nó có cùng diễn viên, cùng thế giới và có nối được vào các sự kiện mình đã biết không. Nếu mọi thứ đều mới, rất có thể đó là một bản khởi động lại mang tên gọi gợi nhớ quá khứ.
Câu tự hỏi trước khi bấm xem một tiền truyện
Năm câu này giúp bạn quyết định trong vài phút mà không phải đọc bài bình luận nào có nguy cơ lộ nội dung:
- Mình đã xem phần gốc chưa, và có muốn giữ bất ngờ của phần gốc không?
- Tiền truyện này có cần biết nhân vật trong phần gốc để hiểu không, hay nó tự đứng được?
- Cách nhau bao nhiêu năm phát hành, và mình có ngại hình ảnh cũ nếu xem phần gốc sau không?
- Người xem cùng mình, nhất là trẻ con, đã biết thế giới này chưa?
- Tiền truyện có nhiều phần không, và đã phát hành trọn chưa, hay mới ra một phần?
Nếu câu đầu trả lời là "chưa xem và muốn giữ bất ngờ", gần như luôn chọn xem phần gốc trước. Các câu còn lại chỉ đổi kết quả khi bạn đã biết kết cục hoặc đang chọn cho người khác.
Nhóm sinh viên ở Huế định xem lại cả thế giới Trung Địa trong kỳ nghỉ hè có thể chia làm hai lượt: người chưa xem bao giờ đi theo năm phát hành, bắt đầu từ Chúa tể những chiếc nhẫn; người đã thuộc kết cục ngồi xem Người Hobbit trước. Khi gặp lại, hai bên kể cho nhau cảm giác khác nhau của hai cách xem, mà không ai bị lộ thêm điều gì mình chưa biết.
Câu hỏi thường gặp
Tiền truyện có phải luôn làm sau phần gốc không?
Gần như luôn luôn. Chữ tiền truyện chỉ có nghĩa khi đã có một câu chuyện gốc để so. Một tác phẩm ra trước và kể chuyện xảy ra trước thì đơn giản là phần một, không ai gọi là tiền truyện.
Người Hobbit là tiền truyện hay hậu truyện của Chúa tể những chiếc nhẫn?
Là tiền truyện. Ba phim Người Hobbit làm sau, từ năm 2012 tới 2014, nhưng kể chuyến đi của Bilbo xảy ra mấy chục năm trước chuyến đi của Frodo trong Chúa tể những chiếc nhẫn.
Interquel khác prequel ở chỗ nào?
Prequel kể chuyện xảy ra trước toàn bộ câu chuyện gốc. Interquel chen vào khoảng trống giữa hai phần đã có, như Rogue One nằm giữa Tập III và Tập IV của Chiến tranh giữa các vì sao.
Người mới nên xem Star Wars theo thứ tự tập hay năm phát hành?
Nhiều người khuyên người mới xem theo năm phát hành, bắt đầu từ Tập IV, để giữ bí mật lớn ở Tập V. Xem theo số tập hợp hơn cho lần xem lại khi bạn đã biết hết kết cục.
Better Call Saul là tiền truyện hay ngoại truyện?
Cả hai. Phim lấy một nhân vật phụ của Breaking Bad làm trung tâm nên là ngoại truyện, và phần lớn câu chuyện xảy ra trước Breaking Bad nên cũng là tiền truyện. Có vài đoạn xảy ra sau.
Có cần xem phần gốc trước khi xem hậu truyện không?
Với hậu truyện nối mạch, nên xem, vì phim mặc định bạn đã biết nhân vật. Với loạt mà mỗi phần là nhóm nhân vật khác, có thể xem riêng. Đọc giới thiệu xem nhân vật chính có trùng phần trước không là biết.